การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ คือ ศึกษาสถานภาพและบทบาทของปอเนาะ ทั้งบทบาทที่รับรู้บทบาทที่เป็นจริงและบทบาทที่คาดหวัง และเงื่อนไขที่มีผลต่อบทบาท โดยมีกลุ่มเป้าหมายเป็นประชากรที่อาศัยอยู่ในอำเภอเมืองจังหวัดปัตตานีแบ่งเป็น 4 กลุ่มคือ กลุ่มที่ 1 ข้าราชการฝ่ายการศึกษาในส่วนท้องถิ่น กลุ่มที่ 2 ผู้นำศาสนาผู้นำท้องถิ่น และผู้สอนในปอเนาะ กลุ่มที่ 3 ชาวบ้านไทยมุสลิม และกลุ่มที่ 4 ชาวบ้านไทยพุทธ สำหรับผู้ให้ข้อมูลสำคัญ (Key-informant) ผู้ศึกษาได้กำหนดไว้ 17 ตัวอย่าง จากข้าราชการฝ่ายการศึกษาในส่วนท้องถิ่น4 ตัวอย่าง ผู้นำศาสนาผู้นำท้องถิ่น และผู้สอนในปอเนาะ 7 ตัวอย่าง ชาวบ้านไทยมุสลิม 4 ตัวอย่างและชาวบ้านไทยพุทธ 2 ตัวอย่าง โดยในกระบวนการศึกษาได้อาศัยวิธีวิจัยคุณภาพโดยใช้เทคนิคการสัมภาษณ์แบบเจาะลึกเป็นหลัก ร่วมกับการใช้แบบสอบถามประกอบในการศึกษาเบื้องต้นและการใช้สถิติเชิงพรรณนาช่วยในการวิเคราะห์ ผลการศึกษา พอสรุปได้ดังนี้: 1. บทบาทที่ปฏิบัติจริง (Enacted roles) หรือบทบาทที่เป็นจริงของปอเนาะคือ เป็นสถาบันที่สอนศาสนาและวิธีปฏิบัติให้ถูกต้องตามหลักของศาสนาอิสลามและเป็นแหล่งผลิตผู้รู้ทางด้านศาสนาอิสลาม 2. บทบาทที่สังคมภายนอกรับรู้และตีความปอเนาะ (Perceived roles) คือ เป็นที่สถาบันที่ให้ความรู้ในด้านศาสนา แต่ก็มีผู้ให้ข้อมูลสำคัญบางส่วนที่มีการรับรู้และตีความปอเนาะว่าเป็นแหล่งซ่องสุมของผู้ที่ก่อความไม่สงบ 3. บทบาทที่สังคมภายนอกคาดหวัง (Expected roles) ผู้ให้ข้อมูลสำคัญมีความเป็นตรงกันว่าปอเนาะจะเป็นสถาบันที่ยังคงมีอยู่ต่อไป และผู้ให้ข้อมูลเกือบทั้งหมดคาดหวังให้ปอเนาะเป็นสถาบันที่อยู่ในระบบของรัฐแต่ไม่ได้คาดหวังว่าปอเนาะจะเป็นสถาบันการศึกษาที่ได้รับการยอมรับเทียบเท่ากับโรงเรียนสามัญทั่วไป 4. สถานภาพของปอเนาะ (Status) ผู้ให้ข้อมูลส่วนใหญ่มีความเห็นว่า การกำหนดสถานภาพของปอเนาะในการจัดช่วงชั้นทางสังคมนั้นขึ้นอยู่กับว่าจะมองในมิติใด หากมองในมิติของศาสนาชาวไทยมุสลิมจะกำหนดสถานภาพในการจัดช่วงชั้นทางสังคมของปอเนาะสูงกว่าโรงเรียนสามัญ แต่หากมองในมิติของการเรียนสามัญ การนำความรู้ไปใช้การประกอบอาชีพและในมุมมองของสังคมทั่วไปโดยเฉพาะมุมมองของชาวไทยพุทธโรงเรียนสามัญก็จะได้รับการกำหนดสถานภาพของในการจัดช่วงชั้นทางสังคมที่สูงกว่า 5. ผู้ให้ข้อมูลส่วนใหญ่มีความเห็นว่าเงื่อนไขต่างๆ ที่มีผลต่อบทบาทของปอเนาะประกอบด้วยเงื่อนไขหลัก3 ประการ ได้แก่ ความต้องการของประชาชนที่ให้บุตรหลานตนเรียนด้านศาสนา ความเชื่อทางศาสนาและกระแสโลกาภิวัตน์ ข้อเสนอแนะสำคัญที่ได้จากการวิจัย คือ 1. รัฐควรส่งเสริมบทบาทของปอเนาะในฐานะที่เป็นแหล่งสอนศาสนา และผลิตผู้รู้ด้านศาสนาต่อไปทั้งนี้ อาจปรับรูปแบบให้มีมาตรฐานในการสอนมากขึ้น โดยกำหนดให้มีคณะกรรมการดูแลหลักสูตรของปอเนาะในแต่ละจังหวัด เพื่อกำหนดเนื้อหา และแนวทางการสอนให้สอดคล้องกับหลักการของศาสนาอิสลามที่แท้จริง 2. เนื่องจากสังคมภายนอกบางส่วนยังมีการรับรู้ และตีความปอเนาะคลาดเคลื่อนจากความเป็นจริงในบางส่วนรัฐบาลและสื่อมวลชนควรนำเสนอข่าวสารด้านบวกของปอเนาะในฐานะที่เป็นแหล่งผลิตผู้รู้ด้านศาสนาที่มีคุณค่าต่อสังคมให้มากขึ้น 3. ส่งเสริมให้ปอเนาะเข้ามามีส่วนร่วมในการดำเนินนโยบายของรัฐที่เกี่ยวกับปอเนาะเพื่อให้เกิดการแก้ปัญหาอย่างตรงจุด