การศึกษานี้พยายามทำความเข้าใจปัญหาเรื่องศักยภาพในการพัฒนาตนเองของชาวนาไทยว่ามีอยู่หรือไม่อย่างไรศักยภาพในการพัฒนาตนเองของชาวนา อาจพิจารณาจากเงื่อนไข 2 ด้าน คือเงื่อนไขภววิสัย หรือสภาพแวดล้อมในการดำรงชีพของชาวนา และเงื่อนไขอัตวิสัยหรือลักษณะทางด้านทัศนะ แนวคิดของชาวนา กล่าวอีกนัยหนึ่ง ศักยภาพในการพัฒนาตนเองของชาวนา สำหรับการศึกษาครั้งนี้ หมายถึง ความสามารถของชาวนาในการเอาชนะสิ่งแวดล้อม (Environmentalmastering) และความสามารถในการเอาชนะตนเอง (Self-mastering) ของชาวนานั่นเอง ทฤษฎีที่เป็นกรอบชี้นำการศึกษาครั้งนี้ พัฒนามาจากแนวคิดทฤษฎีทางด้านมาร์กซิสต์ ซึ่งมี 3 แนวคิดหลักคือ แนวคิดเกี่ยวกับธรรมชาติของมนุษย์และธรรมชาติของสังคม แนวคิดเกี่ยวกับเรื่องความแปลกแยกและจิตสำนึกที่ผิดพลาด และแนวคิดเกี่ยวกับโครงสร้างส่วนบน การศึกษาเกี่ยวกับชาวนาตามทัศนะทางด้านมาร์กซิสต์นี้ จะต้องพิจารณาชาวนาในฐานะที่เป็นขั้นตอนหนึ่งของพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ หรือกล่าวอีกนัยหนึ่งก็คือการก้าวเข้าไปสู่วิถีการผลิตแบบทุนนิยมนั่นเอง พัฒนาการดังกล่าวนี้ทำให้สภาพแวดล้อมในการดำรงชีพของชาวนาแยกห่างไกลออกไปจากตัวชาวนาจนยากที่ชาวนาจะสามารถควบคุม กำกับ หรือสามารถเอาชนะสิ่งแวดล้อมเหล่านั้นได้ และในขณะเดียวกันการแยกห่างของสภาพแวดล้อมในการดำรงชีพออกจากตัวชาวนาย่อมส่งผลต่อรูปแบบทางด้านทัศนะ แนวคิดของชาวนาด้วย การศึกษาครั้งนี้ ได้ใช้วิธีการทั้งสองด้าน คือ ทั้งทางด้านปริมาณและทางด้านคุณภาพการคัดเลือกหมู่บ้านที่ทำการศึกษาครั้งนี้ ได้ยึดเกณฑ์ทางด้านภววินัย คือการถือครองที่ดินของชาวนา ซึ่งแบ่งชุมชนหมู่บ้านของชาวนาออกเป็นสามประเภทคือหมู่บ้านที่ชาวนาเป็นเจ้าของที่ดิน หมู่บ้านชาวนาเช่าที่ดินและหมู่บ้านชาวนารับจ้าง ในด้านข้อเท็จจริงนั้น ในหมู่บ้านหนึ่งอาจมีชาวนาหลายกลุ่มอาศัยรวมกันอยู่ ในที่นี้พิจารณาจากด้านหลักคือ ภาวะการถือครองที่ดินของชาวนาเท่านั้นส่วนการสัมภาษณ์ชาวนาโดยใช้แบบสัมภาษณ์ (Structuredinterview schedule) ได้สุ่มตัวอย่างจากชาวนาสามหมู่บ้านโดยการจำแนกชาวนาออกเป็นช่วงชั้นตามกรอบแนวคิดทฤษฎีคือ ชาวนาเจ้าของที่ดิน ชาวนาเช่าที่ดิน และชาวนารับจ้างซึ่งชาวนาทั้งสามกลุ่มที่สัมภาษณ์ครั้งนี้มีจำนวน 160 คน ส่วนการศึกษาทางด้านคุณภาพนั้นเป็นการพิจารณาพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ของชาวนาในแต่ละชุมชน แต่เนื่องจากข้อจำกัดทางด้านเวลาทำให้วิธีการด้านนี้ไม่อาจปฏิบัติได้อย่างเต็มรูปข้อมูลทางด้านนี้ในด้านหลักมาจากการสัมภาษณ์ผู้ให้ข่าวสำคัญ(Key - informant) ผลการศึกษาโดยการพิจารณาจากพัฒนาการของแต่ละชุมชนพบว่า การก้าวเข้าไปสู่การปลูกพืชเพื่อการค้าเป็นจุดเปลี่ยนแปลงอันสำคัญของชาวนา อย่างไรก็ตาม ด้วยเงื่อนไขสภาพแวดล้อมโดยเฉพาะสภาพทางกายภาพที่แตกต่างกัน ความสามารถในการครอบครองและกำกับสภาพแวดล้อมของชาวนาแตกต่างกันออกไปนั่นคือ ชาวนากลุ่มหนึ่งได้กลายมาเป็น"ผู้ผลิตสินค้าขนาดเล็ก" ซึ่งมีปัจจัยการผลิต (ที่ดิน) เป็นของตนเอง ส่วนอีกกลุ่มหนึ่ง ได้สูญเสียที่ดินกลายเป็น"กรรมาชีพชนบท" ส่วนกลุ่มชาวนาเช่าที่ดินนั้นพบว่า ชาวนากลุ่มดังกล่าวได้อยู่ในฐานะผู้เช่าที่ดินมานานแล้ว และในปัจจุบันแรงงานของชาวนากลุ่มนี้ส่วนหนึ่งได้เข้าร่วมเป็นกรรมกรรับจ้างในภาคเศรษฐกิจสมัยใหม่ ครัวเรือนชาวนากลุ่มนี้จึงกลายสภาพมาเป็น "กึ่งกรรมกร-กึ่งชาวนา" ส่วนผลการทดสอบทางสถิตเพื่อพิจารณาความสอดคล้องระหว่างเงื่อนไขทางอัตวิสัย และเงื่อนไขทางด้านภววิสัยของชาวนาตามกรอบแนวคิดทฤษฎีพบว่า ความหมายในการดำเนินชีวิตและความมีอิทธิพล มีความสัมพันธ์กับความสามารถในการเอาชนะสิ่งแวดล้อมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ส่วนตำแหน่งแห่งที่ของสถานภาพและความหวังในการดำเนินชีวิตพบว่ามีความสัมพันธ์กับความสามารถในการเอาชนะสิ่งแวดล้อมอย่างไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ