การศกึษากระบวนการสร้างแผนการจัดการถ้ำลอด เพื่อการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ ชุมชนบ้านถ้ำลอด อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบ และขั้นตอนของกระบวนการจัดการถ้าลอด วิเคราะห์ปัจจัยและเงื่อนไขสำคัญที่ส่งผลต่อ การปฏิบัติการจัดการ และเพื่อเสนอแนวทางกระบวนการสร้างแผนการจัดการที่เหมาะสมสำหรับ ถ้ำลอด การเก็บข้อมูลในพื้นที่ ใช้วิธีการสัมภาษณ์แบบเจาะลึก อย่างไม่เป็นทางการ และการสังเกตอย่างมีส่วนร่วมในชุมชน ประกอบการสำรวจเอกสาร ผลการศึกษา พบว่า จากระดับความสัมพันธ์ระหว่างทรัพยากรด้านการท่องเที่ยวใน ท้องถิ่นกับชุมชนบ้านถ้ำลอด ที่มีความใกล้ชิดและพึ่งพากัน ทั้งกรณีของตัวทรัพยากร คือ ถ้ำลอด ที่ต้องการความรู้ ความเข้าใจ ในการดำเนินกิจกรรมการท่องเที่ยวในเชิง อนุรักษ์ ขณะเดียวกับที่ชาวบ้านในชุมชนได้รับผลประโยชน์ จากการนำเที่ยวถ้ำลอด โดยรวมตัวกันในนามกลุ่มตะเกียงและกลุ่มแพ มีการปันผลจากรายได้สู่หมู่บ้านในรูปของ สาธารณประโยชน์ อันเป็นผลสืบเนื่องมาจากกระบวนการตัดสินใจที่เกิดขึ้น เพื่อแก้ไข ปัญหาความขัดแย้ง ที่มีสาเหตุมาจากความไม่พร้อมรับต่อกระแสทุนนิยมที่เข้ามาพร้อมการ ท่องเที่ยวที่เติบโตขึ้น ภายหลังจากการส่งเสริมประชาสัมพันธ์ปีท่องเที่ยวไทย พ.ศ. 2541-2542 รูปแบบของกระบวนการจัดการการท่องเที่ยวถ้ำลอด มีจุดเริ่มจาก (1) การมีส่วน ร่วมของกลุ่มผู้นำในท้องถิ่นต่อปัญหาที่เกิดขึ้น ร่วมด้วย (2) ความพร้อมแก้ปัญหา อย่างเต็มใจของชุมชน โดยมี (3) แบบแผนการสร้างองค์กรมาจากรูปแบบการบริหารหมู่บ้าน และมีขั้นตอนสำหรับการมีส่วนร่วม คือ (1) การตัดสินใจ (2) การปฏิบัติการ (3) การรับ ผลประโยชน์ และ (4) การประเมินผล โดยมีปัจจัยและเงื่อนไขสำคัญ คือ (1) แนวคิดที่เป็น เอกลักษณ์ของชาวไทยใหญ่ จากฐานทางวัฒนธรรมและประเพณีปฏิบัติ และความสัมพันธ์ระบบ สังคมเครือญาติ เป็นชุมชนประชาธิปไตย ซึ่งมีผลต่อ (2) ศักยภาพของผู้นำและภาวะการนำ ด้วยความสัมพันธ์แนวระนาบ การยอมรับซึ่งกันและกัน ประการสุดท้าย ได้แก่ (3) การ ปฏิสัมพันธ์กับภาคีภายนอก หมายรวมทั้งภาครัฐและองค์กรอิสระ ทั้งนี้ จากความไม่พร้อมรับ ต่อกระแสแนวคิดจากภายนอก และบทบาทที่ไม่มีระบบในการเข้าถึงชุมชนอย่างจริงจังของ ภาคีต่าง ๆ ที่มุ่งเน้นเพียงการจัดการด้านกายภาพและการประชาสัมพันธ์เป็นหลัก ทำให้ ขาดโอกาสที่ดีในการประสานเพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุด ดังนั้น กระบวนการสร้างแผน การจัดการที่เหมาะสม ต้องเพิ่มศักยภาพในขั้นตอนของการมีส่วนร่วมปฏิบัติการ ซึ่ง ประกอบด้วย การสนับสนุนด้านทรัพยากร การประสานความร่วมมือ และรูปแบบการบริหาร ร่วมด้วยการส่งเสริมความรู้และแนวคิดด้านการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม และศึกษาผลกระทบ ต่าง ๆ เพื่อให้เท่าทันกับการแสวงหาประโยชน์ และพร้อมรับสถานการณ์ต่อไป