การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสัมฤทธิผลของการเรียนรู้และทักษะ ในการปฏิบัติการด้านเกษตรธรรมชาติผ่านกระบวนการวิจัยปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม รวมทั้ง เพื่อศึกษาเปรียบเทียบการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจสังคมสภาพแวดล้อมของครัวเรือน เกษตรกรก่อนและหลังทำการวิจัยปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม โดยทำการศึกษาจากกลุ่มตัวอย่าง เกษตรกร จำนวน 30 ครัวเรือนในหมู่บ้านโครงการทับทิมสยาม 05 ตำบลคลองไก่เถื่อน อำเภอคลองหาด จังหวัดสระแก้ว เครื่องมือที่ใช้ได้แก่การสัมภาษณ์แนวลึก การสังเกตแบบ มีส่วนร่วมและการสังเกตแบบไม่มีส่วนร่วม การประชุมเสวนา การสนทนากลุ่ม การประชุม กลุ่มย่อย แฟ้มสะสมงาน แบบทดสอบความรู้และแบบสอบถาม สถิติที่ใช้ได้แก่ ร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน ฐานนิยมและการทดสอบค่า t ผลการวิจัยพบว่า ภายหลังร่วมกระบวนการวิจัยปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม เกษตรกร มีสัมฤทธิผลการเรียนรู้และทักษะในการปฏิบัติด้านเกษตรธรรมชาติเพิ่มมากขึ้นอย่างมีนัย สำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.01 ครัวเรือนเกษตรกรมีแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจสังคม และสิ่งแวดล้อมในเชิงบวก มีการลดการใช้สารเคมีการเกษตรโดยหันมาใช้สมุนไพรในการกำจัด ศัตรูพืชและมีการใช้ปุ๋ยหมักทดแทนปุ๋ยเคมี มีการใช้วัสดุธรรมชาติเพื่อทำปุ๋ยหมักเพิ่มขึ้น ภายหลังสิ้นสุดกระบวนการวิจัยปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมพบว่า ยังมีความต่อเนื่องของการ ดำเนินการทั้งระดับผู้ปฏิบัติและผู้เกี่ยวข้อง โดยเกษตรกรได้มีการดำเนินการปลูกผักอย่าง ต่อเนื่อง มีการขยายพื้นที่การปลูกผักเกษตรธรรมชาติและเพิ่มชนิดผักที่ปลูก มีการรวม กลุ่มเพื่อทำปุ๋ยหมักใช้และจำหน่าย หน่วยทหารให้ความสำคัญกับการปลูกผักเกษตรธรรมชาติ โดยได้จัดสรรที่ดินสาธารณะจำนวน 10 ไร่ เพื่อให้เกษตรกรเข้าทำการปลูกผักต่อไป ผลสรุปที่ได้จากการวิจัยทำให้ได้ข้อค้นพบว่า กระบวนการวิจัยปฏิบัติการแบบมี ส่วนร่วมมีความเหมาะสมที่จะใช้ในการทำให้เกิดการเรียนรู้เรื่องเกษตรธรรมชาติซึ่งเป็น แนวทางเกษตรกรรมแบบยั่งยืนและเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งแวดล้อมศึกษา จึงเสนอแนะว่า ควรนำ วิธีการวิจัยปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมไปใช้ในกระบวนการพัฒนาสิ่งแวดล้อมด้านอื่น ๆ ที่มี วัตถุประสงค์การวิจัยเพื่อให้เกิดการสัมฤทธิผลเรียนรู้และเกิดทักษะในการปฏิบัติ รวมทั้ง เกิดพัฒนาการทางด้านเศรษฐกิจสังคมและสิ่งแวดล้อม โดยเน้นกลุ่มที่ขาดโอกาสและควรพัฒนาจาก กลุ่มหรือชุมชนขนาดเล็ก นอกจากนี้ควรคำนึงถึงความสอดคล้องกับภูมิปัญญาชาวบ้าน ปัญหา ของชุมชนและควรมีความต่อเนื่องเพื่อให้ชุมชนสามารถพึ่งตนเองได้อย่างยั่งยืน