การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อจัดทำแผนปฏิบัติการสื่อความหมายธรรมชาติและโบราณคดี ประจำเส้นทางศึกษาธรรมชาติ ศึกษาผลสัมฤทธิ์ทางการเรียน ความพึงพอใจของนักเรียนที่ได้รับ การสื่อความหมายจากเจ้าหน้าที่สื่อความหมายตามแผนปฏิบัติการที่สร้างขึ้น และประเมินความ เหมาะสมของแผนปฏิบัติการ ขั้นตอนการวิจัยประกอบด้วย การจัดทำเส้นทางศึกษาธรรมชาติ การยกร่างแผนปฏิบัติการ สื่อความหมาย การพัฒนาแผนปฏิบัติการซึ่งดำเนินการ 2 ขั้นตอน คือ การตรวจสอบความถูกต้อง รวมทั้งประเมินคุณภาพของแผนปฏิบัติการโดยผู้ทรงคุณวุฒิ และการนำแผนปฏิบัติการไปทดลอง เบื้องต้น โดยให้เจ้าหน้าที่สื่อความหมายดำเนินการสื่อความหมายกับนักเรียน 1 กลุ่ม จำนวน 10 คน แล้วนำผลจากทั้งสองขั้นตอนนี้มาปรับปรุงแก้ไข หลังจากนั้นจึงนำแผนปฏิบัติการที่ได้ปรับปรุง แล้วไปทดลองใช้กับนักเรียนจำนวน 30 คน เครื่องมือที่ใช้ในการทดลองคือ แผนปฏิบัติการที่ สร้างขึ้นพร้อมสื่อประกอบ แบบทดสอบผลสัมฤทธิ์ทางการเรียน แบบประเมินความพึงพอใจของ นักเรียน แบบประเมินความคิดเห็นของครู-อาจารย์และความคิดเห็นของเจ้าหน้าที่สื่อความหมาย รูปแบบการทดลองเป็นแบบกลุ่มเดียววัดผลก่อนและหลังการทดลอง วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติ T-test ผลการวิจัยปรากฎว่า แผนปฏิบัติการสื่อความหมายธรรมชาติที่สร้างขึ้นเป็นแผนปฏิบัติ สำหรับเจ้าหน้าที่สื่อความหมายใช้สื่อความหมายกับนักเรียนระดับมัธยมศึกษา มีสื่อประกอบคือ เส้นทางศึกษาธรรมชาติระยะทาง 3.8 กิโลเมตร นิทรรศการ ใบงาน และแผ่นพับ ใบความรู้ ผลการทดลองใช้ปรากฎว่า แผนปฏิบัติการดังกล่าวทำให้นักเรียนมีผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนเพิ่มขึ้น อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ .001 นักเรียนพึงพอใจต่อเส้นทาง เนื้อหา กิจกรรม สื่อประกอบ และเจ้าหน้าที่สื่อความหมายในระดับมาก เจ้าหน้าที่สื่อความหมายและครู-อาจารย์ผู้ควบคุม นักเรียนประเมินความเหมาะสมของแผนในระดับมาก ข้อเสนอแนะจากการวิจัยคือ ควรนำแผน ปฏิบัติการที่ได้พัฒนาแล้วนี้ไปใช้อย่างต่อเนื่อง และควรมีการศึกษาและพัฒนาแผนปฏิบัติการ สื่อความหมายในพื้นที่อนุรักษ์อื่นๆ ต่อไป