การศึกษาการระบาด และการป้องกัน ควบคุม โรค พยาธิใบไม้ตับ โดยกรรมการหมู่บ้าน อาสาสมัครสาธารณสุข ในอำเภอเมือง จังหวัดนครสวรรค์ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ ศึกษาลักษณะ การเกิด การกระจาย ความรุนแรงของโรค พยาธิใบไม้ตับ และความสัมพันธ์ของโรคพยาธิใบไม้ตับ ตาม เพศ อายุ การศึกษา อาชีพ รายได้ การอพยพมาจากภาค ตะวันออกเฉียงเหนือ ระดับความรู้ ทัศนคติ การปฏิบัติตน ที่เกี่ยวข้องกับการเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับ กับการเป็นโรค พยาธิใบไม้ตับ ตลอดจนการศึกษาเปรียบเทียบประสิทธิผล ของการให้สุขศึกษา และการให้แรงสนับสนุนทางสังคม โดย กรรมการหมู่บ้าน และอาสาสมัครสาธารณสุข เพื่อป้องกัน ควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับ โดยแบ่งการศึกษาออกเป็น 2 ตอน คือ 1. ศึกษาด้านวิทยาการระบาด โดยเก็บรวบรวมข้อมูลในลักษณะ Cross-sectional study ซึ่งทำการศึกษาจากประชากรทั้งหมด จำนวน 1,100 คน (313 หลังคาเรือน) โดยการตรวจอุจจาระ ด้วยวิธี Modified formalin-detergent technique ผลการศึกษาพบอัตราความ ชุกชุมของโรคพยาธิใบไม้ตับ ร้อยละ 26.45 และพบสูงสุดในกลุ่ม อายุ 50-59 ปี (39.67 %) ระดับความรุนแรงของการติดเชื้อ ส่วนใหญ่ (83.85 %) มีความรุนแรงของการติดเชื้อต่ำ ซึ่งพบ จำนวนไข่ 100 ใบ ต่ออุจจาระ 1 กรัม เป็นส่วนใหญ่ จากการ วิเคราะห์ทางสถิติ พบว่า อายุ และการศึกษา มีความสัมพันธ์กับ การเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับ (P < 0.0001) แต่ไม่พบว่ามีความ สัมพันธ์กับระดับความรุนแรงของการติดเชื้อ และไม่พบความสัมพันธ์ ระหว่าง เพศ อาชีพ และรายได้ กับการเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับ และระดับความรุนแรงของการติดเชื้อ การอพยพมาจากภาค ตะวันออกเฉียงเหนือ พบว่ามีส่วนเกี่ยวข้องกับการเกิดโรค ทัศนคติ และการปฏิบัติ พบว่ามีความสัมพันธ์กับการเกิด โรคพยาธิใบไม้ตับ (P < 0.001) แต่ไม่พบความสัมพันธ์ กับ ระดับความรุนแรงของการติดเชื้อ และไม่พบความสัมพันธ์ ระหว่างความรู้ กับการเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับ และระดับความ รุนแรงของการติดเชื้อ ผลการตรวจหาไข่พยาธิใบไม้ตับในสุนัข โดยวิธี Simple smear technique พบอัตราความชุกชุมของพยาธิใบไม้ตับ ร้อยละ 2.88 และในแมวพบ ร้อยละ 2.78 สำหรับการตรวจ หาตัวอ่อน ระยะเซอร์คาเรียในหอย และระยะเมตาเซอร์คาเรีย ในปลา พบอัตราความชุกชุมของพยาธิใบไม้ตับในหอย ร้อยละ 0.1 แต่ไม่พบในปลา และแหล่งน้ำที่อยู่ใกล้หมู่บ้าน ได้แก่ บึงบอระเพ็ด ซึ่งส่วนใหญ่จะบริโภคปลาที่ได้จากบึงบอเพ็ด (52.0%) โดยนิยม รับประทานปลาตะเพียน มากที่สุด (22.74%) ปัจจัยโดยตรงที่มีผลต่อการเกิดโรคพยาธิใบไม้ตับ ได้แก่ การกินอาหารที่ทำจากปลาที่ปรุงไม่สุก (P < 0.0001) จำนวน ครั้งที่กินปลาดิบๆ สุกๆ (P < 0.0001) ปัจจัยโดยอ้อม ได้แก่ การใช้ส้วมไม่สม่ำเสมอ (P = 0.0459) การถ่ายอุจจาระเมื่อ ไปประกอบอาชีพนอกบ้าน (P < 0.0001) ซึ่งเป็นปัจจัยที่จะ ส่งเสริมให้โรคพยาธิใบไม้ตับแพร่กระจายออกไปอย่างกว้างขวาง 2. ศึกษาเปรียบเทียบ ประสิทธิผลของการให้สุขศึกษา และแรงสนับสนุนทางสังคม โดยกรรมการหมู่บ้าน และอาสาสมัคร สาธารณสุข ประชากรตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัยครั้งนี้ เป็นประชากร ที่อาศัยอยู่รอบแหล่งน้ำ (บึงบอระเพ็ด) สุ่มตัวอย่างโดยวิธี Multistage random sampling ได้ประชากรกลุ่มตัวอย่าง 3 กลุ่ม คือ กลุ่มทดลองที่ 1 ได้รับการสอนสุขศึกษา และแรง สนับสนุนทางสังคมจากกรรมการหมู่บ้าน กลุ่มทดลองที่ 2 ได้รับ การสอนสุขศึกษา และแรงสนับสนุนทางสังคมจากอาสาสมัคร สาธารณสุข และกลุ่มเปรียบเทียบ ไม่ได้รับการสอนสุขศึกษา และแรงสนับสนุนทางสังคม การรวบรวมข้อมูลใช้วิธีสัมภาษณ์ และสังเกต โดยใช้ แบบสัมภาษณ์ และแบบสังเกต พร้อมทั้งตรวจหาไข่พยาธิใบไม้ตับ ด้วย โดยเก็บข้อมูลก่อนและหลังการทดลองผลการศึกษาพบว่า คะแนนเฉลี่ยความรู้ ทัศนคติ และการปฏิบัติตนเพื่อการ ป้องกัน ควบคุม โรคพยาธิใบไม้ตับ ของกลุ่มทดลองที่ 1 และ กลุ่มทดลองที่ 2 ภายหลังการทดลองสูงกว่าก่อนการทดลอง แต่ในกลุ่มเปรียบเทียบ ไม่พบความแตกต่าง ภายหลังการทดลอง กลุ่มทดลองที่ 1 และกลุ่มทดลองที่ 2 มีคะแนนเฉลี่ย ความรู้ ทัศนคติ และการปฏิบัติตนในการป้องกัน ควบคุม โรคพยาธิใบไม้ตับ ตลอดจนพฤติกรรมการกินอาหารที่ ปรุงด้วยปลา ที่เสี่ยงต่อการเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับ และ พฤติกรรมในการควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับ ดีกว่าประชาชนใน กลุ่มเปรียบเทียบ แต่ไม่พบความแตกต่าง ในกลุ่มทดลองที่ 1 กับ กลุ่มทดลองที่ 2 และภายหลังการทดลอง กลุ่มทดลองที่ 1 และกลุ่ม ทดลองที่ 2 มีอัตราการเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับ มีอัตราการ ติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับซ้ำ และอัตราการเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับ ใหม่ต่ำกว่า ในกลุ่มเปรียบเทียบ แต่ไม่พบความแตกต่าง ในกลุ่มทดลองที่ 1 กับ กลุ่มทดลองที่ 2