การศึกษานี้ จัดทำขึ้นเพื่อศึกษารูปแบบการใช้ยา และวิเคราะห์หาต้นทุนค่ายาเฉลี่ยที่สถานีอนามัยขนาดใหญ่ ในจังหวัดนครราชสีมา ใช้ในการให้บริการในแต่ละครั้ง รวมทั้งศึกษาว่าปัจจัยใดที่มีผลหรือสัมพันธ์กับต้นทุนค่า ยาเฉลี่ยที่ใช้ ซึ่งเป็นการศึกษาแบบย้อนหลัง โดยเก็บ ข้อมูลการใช้ยาจากสมุดบันทึกทะเบียนผู้ป่วยทั่วไปของ สถานีอนามัยในช่วงระยะเวลา 4 เดือน ตั้งแต่ 1 กุมภาพันธ์ ถึง 31 พฤษภาคม 2537 ด้วยวิธีสุ่มตัวอย่างผู้รับบริการ ทุก ๆ ลำดับที่ 5 นั่นคือ เก็บข้อมูลของผู้รับบริการ คนที่ 5, 10, 15, 20, 25. ...ไปจนครบทั้งหมด จากบันทึกการตรวจรักษาผู้ป่วย 8,258 ครั้ง ในสถานีอนามัยขนาดใหญ่ 23 แห่ง (จากจำนวนที่มีอยู่ ทั้งหมด 24 แห่ง) พบว่า ลักษณะประชากรของผู้รับบริการ ส่วนใหญ่เป็นดังนี้ เพศหญิง 57.36%, อายุต่ำกว่า 21 ปี 41.87%, ป่วยด้วยอาการของระบบทางเดินหายใจ 31.08%, เป็นผู้ป่วยประเภทได้รับสิทธิยกเว้นค่ารักษา และผู้ป่วยอนาถาที่ไม่มีเงินจ่าย 67.16%, มีบ้านอยู่ห่าง สถานีอนามัยไม่เกิน 2 กิโลเมตร 61.55% และมีบ้าน อยู่ห่างโรงพยาบาลที่อยู่ใกล้ที่สุด 11 ถึง 20 กิโลเมตร 52.68% ผลการศึกษาเกี่ยวกับข้อบ่งชี้การใช้ยา (Drug use indicators) พบว่า มีการตรวจรักษาที่ไม่ได้ใช้ยา 8.97%, ต้นทุนค่ายาที่ใช้เฉลี่ย 17.33 บาท/ครั้ง, จำนวนรายการ ยาเฉลี่ย 2.72 รายการ/ใบสั่งยา, จำนวนผู้ที่ได้รับยาฉีด 14.59%, ต้นทุนค่ายาฉีดที่ใช้เฉลี่ย 6.03 บาท/ครั้ง, จำนวนผู้ที่ได้รับยาปฏิชีวนะ 46.36%, ต้นทุนค่ายาปฏิชีวนะ ที่ใช้เฉลี่ย 14.98 บาท/ครั้ง, ผู้รับบริการที่จ่ายเงิน ให้กับสถานีอนามัย 26.59%, จำนวนเงินที่จ่ายเฉลี่ย 40.40 บาท, สถานีอนามัยมีอัตราการคืนทุนค่ายาเฉลี่ย แห่งละ 62.01% คุณลักษณะเฉพาะของผู้ป่วยที่พบว่ามีความสัมพันธ์ กับต้นทุนค่ายาที่ใช้ ได้แก่ เพศ, อายุ, โรคที่เป็น, และประเภทผู้ป่วย โดยพบว่าคุณลักษณะเฉพาะที่สัมพันธ์ กับการใช้ต้นทุนค่ายาสูงคือ เพศชาย, อายุ 21-40 ปี, เป็นโรคมากกว่า 1 โรค (โรคที่ใช้ต้นทุนสูงสุดคือ โรคใน ระบบสืบพันธ์), และผู้ป่วยประเภทเสียเงิน ส่วนคุณลักษณะ เฉพาะของผู้ให้บริการที่พบว่ามีความสัมพันธ์กับต้นทุน ค่ายาที่ใช้ ได้แก่ เพศ, อายุ, ระดับการศึกษา, ประเภท ตำแหน่ง, สถานภาพสมรส, ภูมิลำเนา, ประชากรที่รับ ผิดชอบ, และการทำหรือไม่ทำเวชปฏิบัติส่วนตัว โดยพบว่า คุณลักษณะเฉพาะที่สัมพันธ์กับการใช้ต้นทุนค่ายาสูงคือ เพศหญิง, อายุ 31-40 ปี, มีการศึกษาต่ำ กว่าระดับ อนุปริญญา, เป็นพยาบาลเทคนิค, สถานภาพหย่าร้างหรือ เป็นม่าย, มีภูมิลำเนาอยู่ในเขตรับผิดชอบของสถานีอนามัย, มีประชากรที่รับผิดชอบไม่เกิน 2,000 คน, และทำ เวชปฏิบัติส่วนตัว ในการวิเคราะห์สมการเชิงเส้นถดถอยพหุคูณ (Multiple regression equation) จากปัจจัยที่นำเข้า พิจารณา 18 ปัจจัย พบว่ามี 13 ปัจจัย ที่มีผลต่อต้นทุน ค่ายาที่ใช้ ได้แก่ เพศผู้ป่วย อายุผู้ป่วย โรคที่เป็น ประเภทผู้ป่วย ระยะทางจากบ้านผู้ป่วยถึงสถานีอนามัย ระยะทางจากบ้านผู้ป่วยถึงโรงพยาบาลที่อยู่ใกล้ เพศของผู้ ให้บริการ ระดับการศึกษาของผู้ให้บริการ ตำแหน่งของ ผู้ให้บริการ สถานภาพสมรสของผู้ให้บริการ ภูมิลำเนาของ ผู้ให้บริการ ประชากรในความรับผิดชอบของผู้ให้บริการ ซึ่งสมการสามารถใช้คาดประมาณต้นทุนค่ายาที่ใช้ได้ ร้อยละ 13.76 จากผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่า ในการจัดสรรงบประมาณ ค่าเวชภัณฑ์ให้กับสถานีอนามัย ควรพิจารณาถึงความแตกต่าง ด้านรูปแบบผู้ป่วย อาทิ โรคและประเภทผู้ป่วยของสถานี อนามัยในแต่ละแห่ง เพราะปัจจัยดังกล่าวมีผลต่อการใช้ต้นทุน ค่ายาที่แตกต่างกัน นอกจากนี้ ควรมีการศึกษาเพิ่มเติมถึง การใช้ยาในแต่ละโรคของเจ้าหน้าที่ผู้ให้บริการว่ามีความ ถูกต้องหรือสมเหตุสมผลมากน้อยเพียงใด