ปัจจุบันปัญหาสาธารณสุขที่มีผลกระทบต่อสุขภาพของ ประชาชนคนไทยและของโลกที่สำคัญมากที่สุดปัญหาหนึ่งคือ โรคเอดส์ ทั้งนี้เพราะยังไม่มีตัวยาใด ๆ หรือวัคซีนชนิดใด ที่จะสามารถรักษาโรคนี้ได้ จากสถิติของประเทศไทยพบว่า แนวโน้มของผู้ติดเชื้อเอดส์มีเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ซึ่งส่วนใหญ่ การติดเชื้อและการแพร่ระบาดมาจากทางเพศสัมพันธ์ใน กลุ่มอาชีพผู้ใช้แรงงาน ผู้วิจัยมีความสนใจที่จะศึกษา ประสิทธิผลของรูปแบบของการดำเนินงานสุขศึกษา โดย การฝึกอบรมกลุ่มเพื่อนเพื่อใช้เป็นผู้ถ่ายทอดแนะนำส่งเสริม การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการป้องกันโรคเอดส์ของกลุ่มผู้ใช้ แรงงาน การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยกึ่งทดลอง กลุ่มตัวอย่าง เป็นผู้ใช้แรงงานโรงงานฟอกหนังจำนวน 120 คน ที่มีพฤติกรรม เสี่ยงต่อการติดเชื้อโรคเอดส์และสมัครใจเข้าร่วมโปรแกรม วิธีการคัดเลือกกลุ่มตัวอย่างใช้วิธีการสุ่มแบบเจาะจง เป็น กลุ่มทดลอง จำนวน 60 คน กลุ่มเปรียบเทียบ จำนวน 60 คน กลุ่มทดลองจะได้รับการเข้าร่วมกิจกรรมของโปรแกรม ส่วน กลุ่มเปรียบเทียบจะไม่ได้รับกิจกรรมใด ๆ โปรแกรมสุขศึกษา ที่ใช้ได้แก่ การให้ข้อมูลข่าวสารและคำปรึกษาเกี่ยวกับ โรคเอดส์โดยผ่านทางเพื่อนที่ได้รับการอบรมจากผู้วิจัย โดยคัดเลือกเพื่อนผู้ใช้แรงงานโดยวิธีสังคมมิติ และนำกลุ่ม ผู้ใช้แรงงานเหล่านี้ซึ่งมีลักษณะเป็นผู้นำ และมีทักษะในการ พูดมาเข้ารับการอบรมเป็นอาสาสมัครฟอกหนังป้องกันเอดส์ เพื่อให้มีความรู้พื้นฐานและทักษะในการสอน และให้คำปรึกษา แก่ผู้ใช้แรงงานกลุ่มเสี่ยงในโรงงานของตนเอง ในอัตรา 1 : 3 คน โดยมีรูปแบบลักษณะแบบเพื่อนสอนเพื่อน การสอน จะสอนโดยใช้ภาพพลิกที่สร้างขึ้นโดยมีเนื้อหาความรู้ การรับรู้ การพัฒนาตนเอง การปฏิบัติตัวในการป้องกันโรคเอดส์ วิธีการใช้ถุงยางอนามัยที่ถูกวิธี แหล่งและสถานบริการ ของรัฐและเอกชนที่ควรไปปรึกษาและรักษาเมื่อมีปัญหา เรื่องโรคเอดส์ การใช้ตัวแบบในวีดีทัศน์ที่สร้างขึ้น และ ฉายให้กลุ่มตัวอย่างชมภายหลังการสอน เพื่อกระตุ้นให้เกิด การสร้างและพัฒนาความคาดหวังในความสามารถของตน และใช้การสนับสนุนจากหัวหน้างานเป็นตัวช่วยกระตุ้นให้ เกิดพฤติกรรมในการป้องกันโรคเอดส์ เครื่องมือที่ใช้ใน การเก็บรวบรวมข้อมูลในครั้งนี้ ได้แก่ แบบสัมภาษณ์ความรู้ การรับรู้ ความคาดหวังและพฤติกรรมการป้องกันโรคเอดส์ โดยทำการเก็บรวบรวมข้อมูล 3 ครั้ง ครั้งที่ 1 ก่อนการ ทดลอง ครั้งที่ 2 ภายหลังการทดลอง และครั้งที่ 3 เมื่อ สิ้นสุดการทดลองซึ่งห่างจากครั้งที่ 2 เป็นเวลา 3 เดือน ได้ทำการรวบรวมข้อมูลโดยให้ผู้ใช้แรงงานตอบแบบสัมภาษณ์ การวิเคราะห์ข้อมูลใช้สถิติร้อยละ มัชฌิมเลขคณิต ฐานนิยม สำหรับข้อมูลทั่วไปใช้สถิติ Students t-test สำหรับ การเปรียบเทียบค่าเฉลี่ยระหว่างกลุ่มตัวอย่าง โดยใช้สถิติ Paired Samples t-test สำหรับการเปรียบเทียบภายใน กลุ่มตัวอย่าง ใช้สถิติ z-test สำหรับการเปรียบเทียบค่าสัดส่วน และสถิติ Multiple Classification Analysis วิเคราะห์ อิทธิพลของตัวแปรอิสระต่อการปฏิบัติในการป้องกันโรคเอดส์ ผลการวิจัยสรุปได้ดังนี้ ภายหลังการทดลอง ผู้ใช้แรงงานมีการเปลี่ยนแปลง ด้านความรู้ การรับรู้ ความคาดหวัง และการปฏิบัติในการ ป้องกันโรคเอดส์ถูกต้องมากกว่าก่อนเข้าร่วมโปรแกรมและ ถูกต้องมากกว่ากลุ่มเปรียบเทียบอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ สัดส่วนของผู้ใช้แรงงานที่ใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้งที่มี เพศสัมพันธ์กับหญิงอื่นที่มิใช่ภรรยา สัดส่วนของผู้ใช้แรงงาน ที่ใช้ถุงยางอนามัยได้ถูกวิธี และสัดส่วนของผู้ใช้แรงงานที่ เลิกยุ่งเกี่ยวทางเพศสัมพันธ์กับกลุ่มเสี่ยงในกลุ่มทดลอง สูงกว่ากลุ่มเปรียบเทียบ อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ สำหรับ อิทธิพลของตัวแปรที่ศึกษากับการปฏิบัติในการป้องกันโรคเอดส์ นั้นพบว่า ไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติ จากผลการวิจัยครั้งนี้แสดงให้เห็นว่า การดำเนินงาน สุขศึกษาโดยใช้การฝึกอบรมกลุ่มเพื่อนร่วมกับความคาดหวังใน ความสามารถของตนในการส่งเสริมพฤติกรรมการป้องกันโรคเอดส์ ทำให้ผู้ใช้แรงงานเกิดการเปลี่ยนแปลงทั้งด้านความรู้ การรับรู้ ความคาดหวังและการปฏิบัติในการใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้ง เมื่อมีเพศสัมพันธ์ ตลอดจนสามารถทำให้ผู้ใช้แรงงานส่วนใหญ่ เลิกยุ่งเกี่ยวทางเพศสัมพันธ์กับกลุ่มเสี่ยงได้ ดังนั้นรูปแบบ การจัดโปรแกรมสุขศึกษาในลักษณะที่ใช้ในการวิจัย ควรจะได้ รับพิจารณานำไปใช้กับผู้ใช้แรงงานกลุ่มอื่น ๆ ได้อย่างมี ประสิทธิภาพต่อไป