วิทยานิพนธ์นี้เป็นการศึกษาวิเคราะห์คำสอนเรื่อง จิตหรือวิญญาณในพระไตรปิฎกเปรียบเทียบกับความเชื่อ เรื่องจิตหรือวิญญาณที่พุทธศาสนิกชนบางสำนักในกรุงเทพ- มหานครยึดถืออยู่ โดยมีวัตถุประสงค์สำคัญที่จะตรวจสอบ ดูความสัมพันธ์ระหว่างคำสอนและความเชื่อดังกล่าว ตลอด จนวิธีการนำคำสอนและความเชื่อนั้นไปใช้ประโยชน์ในชีวิต ประจำวันของชาวพุทธ ในการศึกษาความเชื่อของพุทธศาสนิกชนในสำนัก ต่าง ๆ ผู้วิจัยได้เลือกศึกษาสำนักอภิธรรมมูลนิธิ สำนัก ค้นคว้าทางวิญญาณ และสำนักปู่สวรรค์ โดยเน้นวิเคราะห์ ความเชื่อของเจ้าสำนักเหล่านั้นคือ อาจารย์บุญมี เมธางกูร อาจารย์พร รัตนสุวรรณ และอาจารย์สุชาติ โกศลกิตติวงศ์ ผลของการวิเคราะห์เปรียบเทียบปรากฎคำสอนเรื่อง จิตหรือวิญญาณในพระไตรปิฎกและความเชื่อเรื่องจิตหรือ วิญญาณของเจ้าสำนักทั้งสามมีความสัมพันธ์กันบ้าง เจ้าสำนัก ต่างก็ใช้ข้อความในพระไตรปิฎกเป็นเครื่องสนับสนุนความ เชื่อของตน และยอมรับความคิดพื้นฐานเรื่องจิตหรือวิญญาณ ที่ปรากฎในพระไตรปิฎก ข้อแตกต่างที่สำคัญคือความเชื่อ เรื่องจิตหรือวิญญาณของทุกสำนักที่ตรวจสอบดูมีแนวโน้มเป็น แบบลัทธิวิญญาณนิยมมากกว่า ทั้งนี้เป็นเพราะเจ้าสำนัก แต่ละแห่งต่างก็ใช้ประสบการณ์เรื่องจิตหรือวิญญาณของตน มาเป็นพื้นฐานของความเข้าใจคำสอนเรื่องจิตหรือวิญญาณ ในพระไตรปิฎก ความเชื่อเรื่องจิตหรือวิญญาณที่เจ้าสำนัก ต่างยึดถืออยู่เกี่ยวพันกับความเชื่อดั้งเดิมเรื่องวิญญาณ ผีสางเทวดา การใช้อำนาจจิตหรือวิญญาณในการรักษา โรคภัยไข้เจ็บที่พุทธศาสนิกชนทั่วไปยังเชื่อถืออยู่ ดังนั้น จึงอาจกล่าวได้ว่า ความเชื่อดังกล่าวของสำนักต่าง ๆ ที่กล่าวมาเป็นการผสมผสานระหว่างคำสอนในพระไตรปิฎก และความเชื่อดั้งเดิมของมนุษย์ การผสมผสานเช่นนี้เป็นการ ให้แบบฟอร์มใหม่ให้แก่คำสอนในพระพุทธศาสนา และเป็น ปัจจัยสำคัญที่ทำให้พุทธศาสนาเป็นศาสนาที่ยังมีผู้นับถือ อยู่มากในประเทศไทย