การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) ลักษณะพื้นฐานทางด้านสังคม และเศรษฐกิจ บางประการของเกษตรกร 2) การเข้าร่วมโครงการและการดำเนินกิจกรรมตามโครงการของ เกษตรกร 3) สภาพการเลี้ยงโคนมและปัญหาอุปสรรคในการดำเนินการเลี้ยงโคนมของเกษตรกร 4) ติดตามผลการดำเนินการเลี้ยงโคนมของเกษตรกร ในโครงการส่งเสริมการเลี้ยงโคนมตามแผน ปรับโครงสร้างและระบบการผลิตการเกษตร (คปร.) ปี 2538 ในจังหวัดขอนแก่น (5) ความคิดเห็น ความต้องการ และข้อเสนอแนะต่อการดำเนินโครงการของเกษตรกร และ (6) เปรียบเทียบผล การดำเนินการเลี้ยงโคนมของเกษตรกร ที่มีลักษณะพื้นฐานทางด้านสังคม เศรษฐกิจ และสภาพ การเลี้ยงโคนมบางประการที่แตกต่างกัน กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการศึกษา เป็นเกษตรกรสมาชิก โครงการส่งเสริมการเลี้ยงโคนมตามแผนปรับโครงสร้างและระบบการผลิตการเกษตร (คปร.) ปี 2538 ในจังหวัดขอนแก่น จำนวน 147 ราย ซึ่งได้จากการสุ่มคัดเลือกแบบหลายขั้นตอนจาก ประชากร จำนวน 232 ราย เก็บรวบรวมข้อมูลโดยแบบสัมภาษณ์ ทำการวิเคราะห์ข้อมูลด้วย เครื่องคอมพิวเตอร์โปรแกรมสำเร็จรูป SPSS โดยใช้สถิติความถี่ ค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ยเลขคณิต ค่าต่ำสุด ค่าสูงสุด และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน ทำการเปรียบเทียบค่าเฉลี่ยของกลุ่มตัวอย่าง โดยใช้ค่าสถิติสำหรับการทดสอบ t-test และ F-test ซึ่งผลการศึกษาสรุปได้ดังนี้ เกษตรกรส่วนใหญ่เป็นชาย อายุเฉลี่ย 44.9 ปี ร้อยละ 89.1 จบการศึกษาระดับประถมศึกษา สมาชิกในครอบครัวเฉลี่ย 5 คน แรงงานในครอบครัวเฉลี่ย 2.4 คน มีพื้นที่ถือครองเฉลี่ย 39.2 ไร่ โดยมีรายได้อื่นนอกจากการเลี้ยงโคนมเฉลี่ย 53,554 บาทต่อปี เหตุผลที่เกษตรกรเข้าร่วม โครงการ ส่วนใหญ่เพราะเห็นว่าเป็นอาชีพที่มั่นคง นอกจากการฝึกอบรมหลักสูตรการเลี้ยงโคนม ตามข้อกำหนดของโครงการแล้ว เกษตรกรยังได้รับความรู้การเลี้ยงโคนมเพิ่มเติมจากเจ้าหน้าที่ ส่งเสริม จากวารสารด้านโคนม จากเอกสารคำแนะนำการเลี้ยงโคนม และจากเพื่อนสมาชิกผู้เลี้ยง โคนม ซึ่งในการดำเนินการเลี้ยงโคนมนั้น พ่อบ้านมีสัดส่วนในการทำงานในทุกกิจกรรมมากกว่า คนอื่น ๆ ในครอบครัว สำหรับที่ตั้งฟาร์มของเกษตรกร ส่วนใหญ่ตั้งอยู่ในรัศมีไม่เกิน 20 กิโลเมตร จากศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ พันธุ์โคนมที่เกษตรกรเลี้ยงส่วนใหญ่ เป็นพันธุ์ลูกผสมโฮลสไตน์ฟรีเชียน ซึ่งร้อยละ 97.3 นำเข้าจากต่างประเทศ โดยมีโคนมเพศเมียรวมทุกประเภท เฉลี่ย 14.1 ตัว เป็นแม่โคนม เฉลี่ย 7.1 ตัว และเป็นโคนมทดแทน เฉลี่ย 7 ตัว เกษตรกรมีแปลงหญ้า เฉลี่ย 13.2 ไร่ ร้อยละ 80.9 ใช้อาหารข้นสำเร็จรูป ส่วนใหญ่รีดนมด้วยมือ สำหรับปัญหาอุปสรรคในการดำเนินการ เลี้ยงโคนมของเกษตรกร ประเด็นที่มีปัญหาในระดับมาก คือประเด็นปัญหาด้านเงินลงทุน ประเด็นที่มีปัญหาในระดับปานกลาง คือประเด็นปัญหาด้านอาหารสัตว์ ซึ่งเรื่องที่เกษตรกร ถือว่ามีปัญหาในระดับมาก คือเรื่องขาดเงินทุนหมุนเวียน ขาดแหล่งเงินทุนสนับสนุน เงินลงทุน สูง และราคาอาหารข้นสูง เกษตรกรได้รับผลผลิตน้ำนมดิบจากโคนม เฉลี่ย 17,497 กิโลกรัมต่อปี และเฉลี่ย 55.4 กิโลกรัมต่อวัน โดยโคนมให้น้ำนมเฉลี่ย 9.6 กิโลกรัมต่อตัวต่อวัน เกษตรกรมีรายได้จากการ เลี้ยงโคนมเฉลี่ย 202,339.37 บาทต่อปี รายจ่ายเฉลี่ย 116,673.75 บาทต่อปี กำไรเบื้องต้น เฉลี่ย 85,665.62 บาทต่อปี จากการตรวจให้คะแนนฟาร์มเกษตรกรได้คะแนนการจัดการฟาร์ม เฉลี่ย 54.7 คะแนน จากคะแนนเต็ม 70 คะแนน ซึ่งถือว่าอยู่ในระดับดีขึ้นไปถึงดีเลิศ ร้อยละ 52.4 ของเกษตรกรมีแม่โครีดนมในฟาร์ม ได้ตามเกณฑ์มาตรฐานฟาร์มที่มีประสิทธิภาพ ในการผลิตดี เกษตรกรส่วนใหญ่เห็นว่าโครงการดำเนินการดีแล้ว และอนาคตจะเลี้ยงโคนม ต่อแน่นอน โดยมีข้อเสนอแนะ และความต้องการคือ ขอให้ปรับราคารับซื้อน้ำนมดิบให้สูงขึ้น ขอเพิ่มจำนวนแม่โคนม และขอสนับสนุนเงินลงทุนเพิ่มเติม การเปรียบเทียบผลการดำเนินการเลี้ยงโคนมของเกษตรกร กับลักษณะพื้นฐานทางด้าน สังคม เศรษฐกิจ และสภาพการเลี้ยงโคนมของเกษตรกรบางประการ พบว่ามีความแตกต่าง อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .01 ตามขนาดพื้นที่เลี้ยงโคนม จำนวนพื้นที่ปลูกหญ้า อาหารสัตว์ประเภทอาหารข้น วิธีการรีดนม และขนาดของฟาร์มที่แตกต่างกัน จากผลการศึกษามีข้อเสนอแนะดังนี้ 1) ควรฝึกอบรมเจ้าหน้าที่ซึ่งปฏิบัติงานส่งเสริม การเลี้ยงโคนมเพิ่มเติม เพื่อให้มีความรู้ด้านการเลี้ยงดูโคนม และการจัดการฟาร์มโคนม ที่ดี 2) ควรแนะนำเกษตรกรให้ลดจำนวนโคนมทดแทน โดยการฝึกอบรมให้ความรู้และ ตรวจเยี่ยมให้คำแนะนำในระดับฟาร์ม หรือส่งเสริมให้เกษตรกรอีกกลุ่มหนึ่ง รับซื้อลูกโคนม เพศเมียเพื่อเลี้ยงจนเป็นโคสาวตั้งท้อง แล้วจำหน่ายคืนให้กับผู้เลี้ยงรายเดิมหรือเกษตรกร ทั่วไป 3) แนะนำให้เกษตรกรลดต้นทุนค่าอาหารข้น โดยเพิ่มพื้นที่ปลูกพืชอาหารสัตว์ให้ เพียงพอกับจำนวนโคนม ส่งเสริมการใช้วัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร และสนับสนุนให้ผสม อาหารข้นใช้เองให้มากขึ้น 4) สนับสนุนเกษตรกรที่มีความพร้อมในด้านเงินทุนให้ใช้เครื่อง รีดนม 5) การเลี้ยงโคนมสามารถดำเนินการร่วมกับอาชีพการเกษตกรเดิมของเกษตรกรได้ โดยปรับเวลาและกิจกรรมให้มีความสอดคล้องกัน 6) ในการคัดเลือกเกษตรกรเพื่อเข้าร่วม โครงการส่งเสริมการเลี้ยงโคนม เงื่อนไขสำคัญที่ต้องกำหนด คือต้องมีพื้นที่เลี้ยงโคนม และพื้นที่สำหรับปลูกพืชอาหารสัตว์อย่างเพียงพอ