การวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) สภาพพื้นฐานทางด้านสังคมและเศรษฐกิจ บางประการของเกษตรกรในเขตชลประทานและนอกเขตชลประทาน 2) สภาพการใช้เทคโนโลยี การผลิตถั่วเหลือง 3) เปรียบเทียบการยอมรับเทคโนโลยีการผลิตถั่วเหลืองของเกษตรกรในเขต ชลประทานและนอกเขตชลประทาน และ 4) เปรียบเทียบการยอมรับเทคโนโลยีการผลิตถั่วเหลืองของ เกษตรกรที่มีสภาพพื้นฐานทางด้านสังคมและเศรษฐกิจแตกต่างกัน โดยกลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการ วิจัย เป็นเกษตรกรผู้ผลิตถั่วเหลืองในจังหวัดขอนแก่น จำนวน 152 คน ใช้วิธีการสุ่มตัวอย่าง หลายวิธี เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บข้อมูลเป็นแบบสัมภาษณ์ในช่วงเดือนตุลาคมถึงธันวาคม 2541 วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้ค่าความถี่ ค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย ค่าต่ำสุด ค่าสูงสุด และค่า สถิติไคว์สแควร์ ผลการวิจัยมีดังนี้ ในเขตชลประทาน เกษตรกรส่วนใหญ่เป็นชาย มีอายุเฉลี่ย 43.0 ปี จบการศึกษาระดับ ประถมศึกษา อาชีพหลักเกษตรกรรม ได้รับเอกสารการปลูกถั่วเหลืองตั้งแต่การเริ่มปลูกเฉลี่ย 1.7 ฉบับ ส่วนใหญ่อ่านเอกสารได้บ้าง มีระยะเวลาการปลูกถั่วเหลืองเฉลี่ย 7.3 ปี ได้รับการ อบรมการปลูกถั่วเหลืองเฉลี่ย 2.0 ครั้ง มีขนาดพื้นที่ปลูกถั่วเหลืองเฉลี่ย 12.1 ไร่ ผลผลิตถั่วเหลืองเฉลี่ยต่อไร่ 166.9 กิโลกรัมต่อไร่ มีรายได้จากการปลูกถั่วเหลืองเฉลี่ย ต่อปี 19,706.94 บาท และมีรายได้นอกภาคการเกษตรเฉลี่ยต่อปี 11,184.03 บาท นอกเขตชลประทาน เกษตรกรส่วนใหญ่เป็นชาย มีอายุเฉลี่ย 44.3 ปี จบการศึกษาระดับ ประถมศึกษา อาชีพหลักเกษตรกรรม ได้รับเอกสารการปลูกถั่วเหลืองตั้งแต่เริ่มปลูกเฉลี่ย 1.6 ฉบับ ส่วนใหญ่อ่านได้บ้างเข้าใจบ้าง มีระยะการปลูกถั่วเหลืองเฉลี่ย 8.0 ปี ได้รับการอบรมการปลูก ถั่วเหลืองเฉลี่ย 1.6 ครั้ง มีขนาดพื้นที่ปลูกถั่วเหลืองเฉลี่ย 14.3 ไร่ และผลผลิตถั่วเหลือง เฉลี่ยต่อไร่ 187.2 กิโลกรัมต่อไร่ มีรายได้จากการปลูกถั่วเหลืองต่อปีเฉลี่ย 30,429.75 บาท และมีรายได้นอกภาคการเกษตรต่อปีเฉลี่ย 17,374.25 บาท เปรียบเทียบการยอมรับเทคโนโลยีการผลิตถั่วเหลืองของการเกษตรในเขตชลประทานและนอก เขตชลประทานจำนวน 8 ด้าน 33 ประเด็น พบว่าเกษตรกรมีการยอมรับเทคโนโลยีการผลิตถั่วเหลือง แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ โดยเกษตรกรนอกเขตชลประทานปฏิบัติทุกครั้งมากกว่าเกษตรกร ในเขตชลประทานจำนวน 12 ประเด็น ได้แก่ ประเด็นไถพรวนดิน 1-2 ครั้งก่อนปลูก เก็บรักษา เมล็ดพันธุ์ในโรงเรือนที่มีอากาศถ่ายเทสะดวก เก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ไม่รวมกับถั่วเหลืองพันธุ์อื่น ทดสอบความงอกก่อนปลูก คัดเมล็ดที่เป็นโรคแมลงออกก่อนปลูก ตรวจแปลงสังเกตโรคแมลงตลอด ฤดูปลูก ร่อนทำความสะอาดเมล็ดโดยใช้ตะแกรงร่อน คัดเมล็ดที่เป็นโรคพันธุ์ปนและสิ่งเจือปน อื่น ๆ ออก เก็บผลผลิตในโรงเรือนที่มีอากาศถ่ายเทสะดวก ป้องกันหนูและศัตรูอื่น ๆ เก็บไว้ ในกระสอบและสูงจากพื้นอย่างน้อย 15 เซนติเมตร และตรวจดูเมล็ดที่เก็บรักษาอยู่เสมอขณะรอ จำหน่าย ส่วนเกษตรกรในเขตชลประทานปฏิบัติทุกครั้งมากกว่าเกษตรกรนอกเขตชลประทานจำนวน 6 ประเด็น ได้แก่ ประเด็นยกแปลงปลูกกว้าง 2 เมตร ปรับปรุงดินโดยใช้ปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยอินทรีย์ ชนิดอื่น คลุกเมล็ดด้วยเชื้อไรโซเบี้ยม 1 ถุงต่อเมล็ดพันธุ์ 10 กิโลกรัม เมล็ดที่คลุกเชื้อ ไรโซเบี้ยมต้องปลูกหมดภายใน 1 วัน คลุกเมล็ดกับเชื้อไรโซเบี้ยมโดยใช้สารช่วยติดเมล็ด และใส่ปุ๋ยโรยตามการปลูกห่างจากโคนต้น 10 เซนติเมตร เปรียบเทียบการยอมรับเทคโนโลยีการผลิตถั่วเหลืองของเกษตรกรที่มีสภาพพื้นฐานทางด้าน สังคมและเศรษฐกิจแตกต่างกัน พบว่าเกษตรกรมีการยอมรับเทคโนโลยีการผลิตถั่วเหลืองแตกต่างกัน อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ โดยเกษตรกรที่มีรายได้นอกภาคการเกษตรต่อปีแตกต่างกันจำนวน 7 ด้าน 15 ประเด็น มีรายได้จากการปลูกถั่วเหลืองต่อปีแตกต่างกัน จำนวน 6 ด้าน 10 ประเด็น มีระยะเวลาการปลูกถั่วเหลืองแตกต่างกันจำนวน 5 ด้าน 12 ประเด็น มีขนาดพื้นที่ปลูกถั่วเหลือง แตกต่างกันจำนวน 4 ด้าน 9 ประเด็น มีความสามารถในการอ่านเอกสารแตกต่างกันจำนว 4 ด้าน 5 ประเด็น ได้รับการอบรมการปลูกถั่วเหลืองแตกต่างกันจำนวน 3 ด้าน 9 ประเด็น เพศแตกต่างกัน จำนวน 3 ด้าน 8 ประเด็น ผลผลิตถั่วเหลืองแตกต่างกันจำนวน 3 ด้าน 7 ประเด์น และมีอายุ แตกต่างกัน 1 ด้าน 1 ประเด็น จากผลการวิจัยมีข้อเสนอแนะในการส่งเสริมเกษตรกรผู้ผลิตถั่วเหลืองดังนี้ 1) ควรให้คำแนะนำแก่เกษตรกรทั้งในเขตและนอกเขตชลประทานในประเด็นไถพรวนก่อนปลูกให้ เหมาะสมกับสภาพของดิน 2) ควรส่งเสริมให้คำแนะนำแก่เกษตรกรในเขตชลประทานเกี่ยวกับการ ปรับปรุงดิน การเตรียมเมล็ดพันธุ์ปลูก การคัดและทำความสะอาดเมล็ดพันธุ์ การเก็บรักษาผลผลิต เพื่อรอจำหน่ายและการผลิตเมล็ดพันธุ์เพื่อใช้เอง 3) ควรส่งเสริมให้คำแนะนำแก่เกษตรกร นอกเขตชลประทานเกี่ยวกับการปรับปรุงดินและการคลุกเชื้อไรโซเบี้ยม 4) ควรให้คำแนะนำแก่ เกษตรกรที่มีระยะเวลา การปลูกถั่วเหลืองอยู่ในช่วง 1-5 ปี ประเด็นการปลูก การคลุกเชื้อ ไรโซเบี้ยม และการคัดและทำความสะอาดเมล็ด 5) ควรจัดฝึกอบรมให้แก่เกษตรกรโดยเน้นหนัก เกษตรกรที่อ่านเอกสารได้บ้าง มีขนาดพื้นที่ปลูกต่ำกว่า 10 ไร่ ไม่มีรายนอกภาคการเกษตร และได้ผลผลิตต่ำในด้านการคัดและทำความสะอาดเมล็ด การปรับปรุงดิน และการเตรียมเมล็ดพันธุ์ ก่อนปลูก 6) ควรให้คำแนะนำแก่เกษตรกรที่มีรายได้จากการปลูกถั่วเหลืองต่ำในดานการนวด การคัดและทำความสะอาดเมล็ด และการเก็บรักษาผลผลิตเพื่อรอจำหน่าย และ 7) ควรส่งเสริมให้ เกษตรกรรวมกลุ่มเพื่อสร้างอำนาจต่อรองในการขายผลผลิต