การวิจัยเรื่องนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อค้นหาแนวทางการปรับปรุง การส่งเสริมการปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้งในเขตชลประทาน กำหนด วัตถุประสงค์เพื่อศึกษา (1) สถานภาพบางประการทางเศรษฐกิจ และสังคมของผู้ปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้งในเขตชลประทาน (2) ปัจจัย ทางด้านกายภาพ ชีวภาพของถั่วเหลือง สังคมและเศรษฐกิจ ใน การผลิตถั่วเหลือง และปัจจัยการส่งเสริมและสื่อสารที่มีความสัมพันธ์ กับการปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้งในเขตชลประทาน (3) ปัจจัยที่มีอิทธิพล ต่อการตัดสินใจปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้งในเขตชลประทาน และ (4) ปัญหาอุปสรรคและข้อเสนอแนะในการผลิตถั่วเหลืองฤดูแล้งใน เขตชลประทาน กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัย เป็นเกษตรกรผู้ปลูก ถั่วเหลืองฤดูแล้งปี 38/39 ในเขตชลประทานหนองหวาย จังหวัด ขอนแก่น จำนวน 186 ราย โดยใช้วิธีการสุ่มเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบ หลายขั้นตอน และใช้แบบสัมภาษณ์ที่มีคำถามเปิด และคำถามปิด เป็นเครื่องมือในการเก็บรวบรวมข้อมูล ซึ่งการวิเคราะห์ข้อมูลที่ได้มา จะใช้คอมพิวเตอร์โปรแกรมสำเร็จรูป SPSS โดยใช้ค่าสถิติแปร ความ คือค่าความถี่ ค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ยเลขคณิต ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐาน ค่าสัมประสิทธิ์สหสัมพันธ์ของเพียร์สัน ค่าความสัมพันธ์แบบพหุคูณ ผลการวิจัยพบว่า เกษตรกรส่วนใหญ่เป็นชาย มีอายุเฉลี่ย 49.3 ปี สำเร็จ การศึกษาชั้นประถมปีที่ 4 มีสถานะเป็นหัวหน้าครัวเรือน มีสมาชิก ในครัวเรือนเฉลี่ย 5 คน มีแรงงานเต็มเวลาในครัวเรือนเฉลี่ย 3 คน อาศัยอยู่ในชุมชนหรือหมู่บ้านเฉลี่ย 42.8 ปี ไม่มีตำแหน่งหรือเป็นผู้น้ำ ในชุมชน เป็นสมาชิก ธกส. และเป็นสมาชิกกลุ่มผู้ใช้น้ำชลประทาน มีขนาดพื้นที่ถือครองเฉลี่ย 13.1 ไร่ มีกรรมสิทธิ์ที่ดินเป็นของตนเอง และปลูกถั่วเหลืองเฉลี่ย 6.7 ไร่ ผลผลิตถั่วเหลืองเฉลี่ย 295.2 กิโลกรัมต่อไร่ จัดว่าอยู่ในระดับต่ำ เงินสดที่ลงทุนปลูกถั่วเหลือง เฉลี่ย 507.70 บาทต่อไร่ รายได้จากการปลูกพืชฤดูแล้งเฉลี่ย 14,705.90 บาทต่อครัวเรือน โดยมีรายได้จากถั่วเหลืองส่วนใหญ่ รองลงมาคือข้าวนาปรัง และพืชผักเป็นส่วนน้อย เกษตรกรมีรายได้ นอกภาคเกษตรในฤดูแล้งเฉลี่ย 16,509.30 บาทต่อครัวเรือน สภาพพื้นดินที่ปลูกถั่วเหลือง เป็นดินเหนียว มีความอุดมสมบูรณ์ของ ดินปานกลาง มีที่ตั้งอยู่ปลายคลองลักษณะเป็นที่ลุ่มถึงดอน ได้รับน้ำชลประทาน ตรงเวลา มีปัญหาเรื่องดินน้อย การปลูกถั่วเหลืองจะใช้พันธุ์ สจ.5 เมล็ด พันธุ์มีคุณภาพดี ใช้ปุ๋ยเคมีสูตร 15-15-15 อัตราเฉลี่ย 19.4 กิโลกรัม ต่อไร่ ใช้เทคนิควิธีการปฏิบัติ โดยประยุกต์คำแนะนำทางราชการกับเทคนิค วิธีการเดิม มีวัชพืชหลังเก็บเกี่ยวข้าวปานกลาง มีแมลงศัตรูระบาด โรคไม่ มีระบาด การป้องกันรักษาใช้สารเคมีฉีดพ่น เกษตรกรใช้เครื่องจักรกล การเกษตรชนิดรถไถเดินตามในากรปลูกถั่วเหลือง และมีรถไถเดินตามเป็น ของตนเอง การส่งเสริมและสื่อสาร เกษตรกรมีประสบการณ์ในการปลูกถั่วเหลือง เฉลี่ย 5.0 ปี ได้รับการชักชวนให้ปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้งจากเจ้าหน้าที่ส่งเสริม การเกษตร มีเกษตรตำบลมาปฏิบัติงานในพื้นที่ โอกาสที่ได้รับการเยี่ยมเยียน จากเจ้าหน้าที่ส่งเสริมการเกษตรนานๆ ครั้ง ไม่เคยเข้ารับการอบรมเกี่ยว กับการปลูกถั่วเหลือง เคยเข้าร่วมโครงการส่งเสริมการปลูกถั่วเหลืองของ ทางราชการ ได้รับกรรสนับสนุนปัจจัยการผลิตถั่วเหลืองจากราชการไม่ เพียงพอกับความต้องการ และจัดหาเมล็ดพันธุ์ถั่วเหลืองมาปลูกค่อนข้างยาก การรับรู้ข่าวสารด้านเกษตรอ่านหนังสือพิมพ์หรือวารสารนานๆ ครั้ง ไม่มี การประกันราคาผลผลิต ไม่มีการจัดตลาดนัดถั่วเหลือง ราคาถั่วเหลืองปีที่ผ่าน มาจูงใจในการปลูกถั่วเหลืองปีปัจจุบัน สำหรับความสัมพันธ์ของปัจจัยต่าง ๆ กับการปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้ง ในเขตชลประทานหนองหวาย พบว่า การปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้งในเขตชลประทาน มีความสัมพันธ์ทางบวกกับขนาดพื้นที่ถือครอง รายได้จากการปลูกพืชฤดูแล้ง สถานะในครัวเรือน การเป็นสมาชิกกลุ่มผู้ใช้น้ำชลประทานเครื่องจักร การเกษตรที่ใช้ได้แก่ รถแทรคเตอร์ไถนา รถบรรทุก ผลผลิตขนาดเล็ก ๆ ความถี่ที่ได้รับข่าวสารการปลูกถั่วเหลืองจากการทัศนศึกษา/ดูงานและ โอกาสได้รับการเยี่ยมเยือนจากเจ้าหน้าที่ส่งเสริมการเกษตร ความถี่ที่ ได้รับข่าวสารจากแปลงทดสอบ/สาธิต และการปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้งในเขต ชลประทาน มีความสัมพันธ์ในทางตรงกันข้ามกับผลผลิตถั่วเหลืองที่ได้รับในปี ปัจจุบัน ความยากง่ายของเทคโนโลยีการปลูกถั่วเหลือง ผลผลิตถั่วเหลือง ที่ได้รับในปีที่ผ่านมา คุณภาพเมล็ดพันธุ์ถั่วเหลืองจำนวนเงินสดที่ลงทุนปลูก ถั่วเหลือง การคัดเลือกปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการตัดสินใจปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้ง ในเขตชลประทาน พบว่าปัจจัยที่มีอิทธิพลได้แก่รายได้จากการปลูกพืชฤดูแล้ง ผลผลิตถั่วเหลืองปีปัจจุบัน ความพึงพอใจราคาผลผลิตข้าวนาปรัง รายได้ จากพืชผัก รายได้จากข้าวนาปรัง การเป็นสมาชิกกลุ่มผู้ใช้น้ำชลประทาน การมีตลาดรองรับข้าวนาปรัง การมีเครื่องจักรกลการเกษตรที่ใช้ในการปลูก ถั่วเหลืองเป็นของตนเอง และความพึงพอใจราคาพืชผัก โดยร่วมกันพยากรณ์ พื้นที่ปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้งในเขตชลประทานได้ร้อยละ 73.55 ซึ่งมีอิทธิพล มากกว่าปัจจัยด้านอื่น ๆ ปัญหาอุปสรรคในการปลูกถั่วเหลืองฤดูแล้งของเกษตรกรส่วนใหญ่ ได้แก่ปัญหาขาดแคลนเมล็ดพันธุ์ดี ราคาเมล็ดพันธุ์ (ราคาแพง) ราคาผลผลิต ไม่แน่นอน ถูกเอารัดเอาเปรียบจากพ่อค้าคนกลาง รองลงมาคือปัญหาคุณภาพ เมล็ดพันธุ์ วัชพืช ผลผลิตต่ำ คุณภาพผลผลิตต่ำ ราคาผลผลิตต่ำขาดความรู้ ในการปลูกถั่วเหลืองและการเจริญเติบโตของถั่วเหลือง โดยเกษตรกรมี ข้อเสนอแนะคือให้ส่วนราชการสนับสนุนเทคโนโลยีแผนใหม่ด้านวิชาการปลูก และเครื่องทุ่นแรง จัดหาเมล็ดพันธุ์ให้เพียงพอกับความต้องการของเกษตรกร จัดหาปัจจัยการผลิตมาจำหน่ายในราคาถูก ให้มีการประกันราคาผลผลิต ถั่วเหลือง ในกิโลกรัม 9-10 บาท เป็นขั้นต่ำ ข้อเสนอแนะจากการศึกษา เพื่อนำไปพิจารณาในการปลูกถั่วเหลือง ฤดูแล้งในเขตชลประทานให้มีพื้นที่มากขึ้น ผลผลิตสูงขึ้น ดังนี้ (1) ควรจัดหา ปัจจัยการผลิต เช่น เมล็ดพันธุ์ดี ปุ๋ยเคมี สารเคมี เครื่องจักรกลการเกษตร ในการปลูกถั่วเหลือง มาสนับสนุนเกษตรกรในราคาต้นทุนหรือราคาถูก (2) เจ้าหน้าที่ของรัฐและภาคเอกชน จะต้องร่วมมือกันรณรงค์ถ่ายทอด ความรู้และเยี่ยมเกษตรกรอย่างสม่ำเสมอเพื่อให้คำแนะนำ ตลอดจนจัด ตลาดนัดถั่วเหลือง