การศึกษาความสามารถในการรวมตัวของข้าวโพดฝักอ่อน 5 พันธุ์ ได้แก่พันธุ์ มข.#1, รังสิต 1-มข., BC#1 DMR, สุวรรณ 2 และพันธุ์ เชียงใหม่ ทำการผสมแบบพบกันหมด รวมทั้งการผสมสลับ สถานที่ทำการ ทดลอง คือ หมวดพืชผัก คณะเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น โดย ทำการปลูกทดสอบ ลูกผสมตรง ลูกผสมสลับจำนวน 20 คู่ และสายพันธุ์พ่อแม่ 5 พันธุ์ วางแผนการทดลองแบบ Ranndomized Comple Block Design (RDBD) จำนวน 4 ซ้ำ ทดสอบลูกผสมชั่วที่ 1 สองฤดูปลูกคือ ต้นฤดูฝนและ ต้นฤดูแล้ง เพื่อศึกษาความสามารถในการรวมตัว (Combining Ability) ความดีเด่นของลูกผสม (heterosis) และสหสัมพันธ์ (correlation) ลักษณะผลผลิตและองค์ประกอบผลผลิตของข้าวโพดฝักอ่อนทีสำคัญ 12 ลักษณะ คือ (1) น้ำหนักฝักก่อนปอกเปลือก/ไร่ (2) น้ำหนักฝักหลังปอกเปลือก/ไร่ (3) อัตราส่วนของน้ำหนักฝักก่อนปอก/น้ำหนักฝักหลังปอกเปลือก (4) น้ำหนัก ฝักที่ใช้เป็นการค้าได้ (ฝักดี)/ไร่ (5) น้ำหนักฝักที่ใช้เป็นการค้าไม่ได้ (ฝักเสีย)/ไร่ (6) จำนวนฝัก/ต้น (7) จำนวนฝัก/ไร่ (8) ความสูง ของลำต้น (9) ความสูงของฝักแรก (1) อายุการถอดยอกเกสรตัวผู้ (ดึงเกสรตัวผู้ออก) (11) อายุการเก็บการเก็บเกี่ยวฝักรวมทั้งหมด (12) อายุการเก็บเกี่ยวฝักที่ 2 เสร็จสิ้น วิเคราะห์ผลทางพันธุกรรมโดยวิธี Varieties Cross Diallel แบบ Analysis lll ของ Gardner และ Eberhart รวมทั้งวิเคราะห์ความดีเด่นและสหสัมพันธ์ระหว่างลักษณะด้วย ผลการศึกษาลักษณะที่สำคัญ 12 ลักษณะของข้าวโพดฝักอ่อน 5 สายพันธุ์ พบว่า ทุกลักษณะมีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ อิทธิพลของพันธุ์แม่ (maternal effect) มีผลต่อการแสดงออกของลักษณะ จำนวนฝัก/ต้น น้ำหนักฝักก่อนปอกเปลือกรวม/ไร่ น้ำหนักฝักหลังปอกเปลือก/ไร่ น้ำหนักฝักที่ ได้มาตรฐาน (ฝักดี)/ไร่ น้ำหนักฝักที่ไม่ได้มาตรฐาน (ฝักเสีย)/ไร่ และอายุ เก็บเกี่ยวฝักรวม ในฤดูปลูกที่ 1 และอิทธิพลของสิ่งแวดล้อมมีผลต่อการแสดง ของลักษณะ อายุเก็บเกี่ยว และอัตราส่วนของน้ำหนักฝักก่อนปอก/น้ำหนักฝักหลัง ปอกเปลือก การศึกษาความสามารถในการรวมตัว พบว่าลักษณะที่มีความสามารถใน การรวมตัวทั่วไป (general combining ability : gca) อยู่ในเกณฑ์ดี ซึ่งเป็นผลเนื่องมาจากการแสดงออกของยีนเป็นแบบผลบวก (additive gene effect) ได้แก่ลักษณะอายุเก็บเกี่ยวฝัก/ไร่ เฉพาะลูกผสมตรงในฤดูปลูกที่ 1 ได้แก่ พันธุ์ สุวรรณ 2 รองลงมา คือ พันธุ์เชียงใหม่ ส่วนลักษณะจำนวนฝัก/ต้น เฉพาะลูกผสมสลับ ได้แก่พันธุ์ BC#1 DMR รองลงมาได้แก่ พันธุ์เชียงใหม่ สำหรับความสามารถในการรวมตัวเฉพาะ (specific combining ability : sca) อยู่ในเกณฑ์ดีซึ่งเป็นผลมาจากการแสดงออกของยีนแบบไม่เป็นผลบวก (non additive gene effect) ได้แก่ (1) ลักษณะน้ำหนักฝักก่อน ปอกเปลือก/ไร่ คู่ผสมที่มีค่า sca สูงสุดในลูกผสมตรงได้แก่ พันธุ์ มข.#1x สุวรรณ 2 ลูกผสมสลับ ได้แก่ พันธุ์ มข.#1xBC#1 DMR (2) ในลักษณะ น้ำหนักฝักหลังปอกเปลือก/ไร่ ลูกผสมตรง คู่ผสมที่มีค่า sca สูงสุดได้แก่ พันธุ์รังสิต 1-มข.xสุวรรณ 2 ลักษณะน้ำหนักฝักดี/ไร่ เฉพาะลูกผสมสลับ คู่ผสมที่มีค่า sca สูงสุดได้แก่ พันธุ์ มข.#1xเชียงใหม่ (4) ลักษณะอัตรา ส่วนของน้ำหนักฝักก่อนปอก/น้ำหนักฝักหลังปอกเปลือก คู่ผสมที่มีค่า sca อยู่ ในเกณฑ์ดี ในฤดูปลูกที่ 1 ได้แก่ พันธุ์รังสิต 1-มข. x สุวรรณ 2 ส่วนฤดู ปลูกที่ 2 ได้แก่พันธุ์ BC#1 DMRxเชียงใหม่ (5) ลักษณะจำนวนฝัก/ไร่ คู่ผสมที่มีค่า sca สูงสุด ได้แก่ พันธุ์รังสิต 1-มข.x เชียงใหม่ (6) ใน ลักษณะความสูงของลำต้น คู่ผสมที่มีค่า sca เกณฑ์ดี ได้แก่ BC#1 DMRx เชียงใหม่ (7) ลักษณะอายุเก็บเกี่ยวฝักรวม/ไร่ เฉพาะในลูกผสมสลับใน ฤดูปลูก ที่ 1 คู่ผสมที่มีค่า sca อยู่ในเกณฑ์ดีได้แก่ พันธุ์ มข.#1xBC#1 DMR ส่วน ในฤดูปลูกที่ 2 ได้แก่ พันธุ์ BC#1 DMRxสุวรรณ 2 รองลงมาได้แก่ BC#1 DMRxเชียงใหม่ จากการศึกษาอิทธิพลของพันธุ์ที่มีผลต่อการแสดงออกของลักษณะเมื่อตรวจ ไม่พบนัยสำคัญค่าความสามารถในการรวมตัว พบว่า พันธุ์รังสิต 1-มข. มีอิทธิพล สูงต่อการแสดงออกของลักษณะ น้ำหนักฝักหลังปอกเปลือก/ไร่ เฉพาะลูกผสมสลับ พันธุ์รังสิต 1-มข. และพันธุ์เชียงใหม่ มีอิทธิพลสูงต่อการแสดงออกของลักษณะ น้ำหนักฝักหลังปอกเปลือก/ไร่ เฉพาะลูกผสมตรง พันธุ์สุวรรณ 2 มีอิทธิพลต่ำสุด ในการแสดงออกในลักษณะน้ำหนักฝักเสียรวม/ไร่ ทั้งลูกผสมตรงและลูกผสมสลับ ส่วนลักษณะความสูงของฝักแรกและอายุการถอดยอดเกสรตัวผู้ พันธุ์ที่มีอิทธิพล ต่ำสุดต่อการแสดงออกของลักษณะดังกล่าวได้แก่ พันธุ์สุวรรณ 2 และเชียงใหม่ ตามลำดับ ลักษณะที่ควรจะปรับปรุงโดยการนำประชากรกลุ่มอื่นเข้ามาผสมข้ามเพื่อ สร้างความแปรปรวนได้แก่ ลักษณะจำนวนฝัก/ต้น ความดีเด่นของลูกผสมในลักษณะผลผลิตของข้าวโพดฝักอ่อนที่สำคัญ 3 ลักษณะ คือ (1) ลักษณะน้ำหนักฝักก่อนปอกเปลือก/ไร่ คู่ผสมที่มีเปอร์เซ็นต์ ความดีเด่นสูงสุดได้แก่ คู่ผสมระหว่าง มข.#1xเชียงใหม่ ซึ่งมีความดีเด่น เหนือกว่าค่าเฉลี่ยของพ่อแม่ส่วนคู่ผสมระหว่างพันธุ์ BC#1 DMRxมข.#1 มีค่า ความดีเด่นเหนือกว่าค่าของพ่อหรือแม่ที่ดี (2) ลักษณะน้ำหนักฝักหลัง ปอกเปลือก/ไร่ คู่ผสมที่มีค่าความดีเด่นสูงสุดได้แก่ รังสิต 1-มข.xสุวรรณ 2 มีความดีเด่นเหนือกว่าค่าเฉลี่ยของพ่อแม่และคู่ผสมระหว่าง พันธุ์เชียงใหม่ xมข.#1 มีความดีเด่นเหนือกว่าค่าของพ่อหรือแม่ที่ดี (3) ลักษณะน้ำหนักฝัก ดี/ไร่ คู่ผสมที่มีความดีเด่นสูงสุดได้แก่คู่ผสมระหว่างพันธุ์ BC#1 DMRxมข.#1 มีความดีเด่นเหนือกว่าค่าเฉลี่ยของพ่อแม่และคู่ผสมระหว่างพันธุ์ มข.#1x เชียงใหม่ มีค่าความดีเด่นเหนือกว่าค่าของพ่อหรือแม่ที่ดี พันธุ์ที่เหมาะสมในการคัดเลือกเพื่อนำไปสร้างพันธุ์ผสมปล่อยหรือนำไป ปรับปรุงประชากรโดยพิจารณาจากผลผลิตที่สำคัญและองค์ประกอบของผลผลิต อื่นๆ ที่ดีได้แก่ มข.#1, รังสิต 1-มข, เชียงใหม่ และ BC#1 DMR พันธุ์ที่เหมาะสมในการนำไปสกัดสายแท้ เพื่อนำไปสร้างพันธุ์ลูกผสมโดย พิจารณาจากผลผลิตและองค์ประกอบของผลผลิตที่สำคัญ ได้แก่ พันธุ์ มข.#1, เชียงใหม่, รังสิต 1-มข. และ BC#1 DMR ความสัมพันธ์ระหว่างผลผลิตที่สำคัญ และองค์ประกอบของผลผลิตพบว่า ลักษณะของผลผลิตอันได้แก่ น้ำหนักฝักก่อนปอกเปลือก/ไร่ น้ำหนักฝักหลังปอก เปลือก/ไร่ น้ำหนักฝักดีรวม/ไร่ มีความสัมพันธ์เป็นไปในทางบวกกับความสูง ของลำต้น ความสูงของฝักแรก และอายุเก็บเกี่ยวฝักที่ 2 เสร็จสิ้น มีความ สัมพันธุ์กับจำนวนฝัก/ต้นและจำนวนฝัก/ไร่