การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพการณ์และปัญหาในการจัดการเรียน การสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมในรายวิชาบังคับระดับมัธยมศึกษาตอนต้นของครูสังคมศึกษา ในสังกัดกรมสามัญศึกษา จังหวัดขอนแก่น ในด้านการนำหลักสูตรเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมไปใช้ การจัดเนื้อหาวิชาและการใช้หนังสือเรียน การจัดกิจกรรมการเรียนการสอน การใช้สื่อการ เรียนการสอน และแหล่งวิทยาการในชุมชน การจัดกิจกรรมเสริมหลักสูตร การวัดและประเมินผล การเรียนการสอน และเพื่อศึกษาเปรียบเทียบสภาพการณ์และปัญหาในการจัดการเรียนการสอนเกี่ยว กับสิ่งแวดล้อมในวิชาบังคับ ระดับมัธยมศึกษาตอนต้นของครูสังคมศึกษา ตามขนาดของโรงเรียน และสถานที่ตั้งของโรงเรียนในเมืองและโรงเรียนนอกเมือง กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัย ครั้งนี้ คือ ครูอาจารย์ ผู้สอนในรายวิชาบังคับสังคมศึกษา ระดับมัธยมศึกษาตอนต้น โรงเรียน มัธยมศึกษา สังกัดสำนักงานสามัญศึกษา จังหวัดขอนแก่น จำนวน 248 คน จาก 98 โรงเรียน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยเป็นแบบสอบถาม แบ่งออกเป็น 2 ตอน คือตอนที่ 1 สอบถามข้อมูล เกี่ยวกับสภาพการณ์ในการจัดการเรียนการสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมในวิชาบังคับ มีลักษณะ เป็นแบบตรวจสอบรายการ (Check-List) และตอนที่ 2 สอบถามข้อมูลเกี่ยวกับปัญหา อุปสรรคใน การจัดการเรียนการสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมในวิชาบังคับ มีลักษณะเป็นมาตราส่วนประมาณค่า (Rating Scale) ในตอนท้ายของแบบสอบถามจะเป็นคำถามปลายเปิด เพื่อให้ผู้ตอบแบบสอบถามได้ แสดงความคิดเป็นและข้อเสนอแนะ หรือแนวทางในการจัดการเรียนการสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม วิเคราะห์ข้อมูล โดยใช้โปรแกรมสำเร็จรูป SPSS/PC(+) คำนวณหาค่าสถิติที่ใช้ คือ การแจก แจงความถี่ ร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน วิเคราะห์ค่า Chi-Square test t-test ANOVA และทดสอบความแตกต่างของค่าเฉลี่ยเป็นรายคู่ โดยวิธี Scheffetest ผลการวิจัยพบว่า สภาพการณ์ในการจัดการเรียนการสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมในรายวิชาบังคับสังคมศึกษา ด้านการนำหลักสูตรเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมไปใช้ ครูสังคมศึกษาจะใช้จุดมุ่งหมายของหลักสูตร มาประกอบในการจัดทำแผนการสอนโดยทำความเข้าใจหลักสูตรและเพิ่มกิจกรรมการเรียนการสอน ที่เหมาะสมกับนักเรียนด้วยตนเอง ด้านการจัดเนื้อหาวิชาและการใช้หนังสือเรียน ครูสังคมศึกษา จะรวบรวมเนื้อหาที่จะทำการสอนจากหนังสือพิมพ์หรือสิ่งพิมพ์ต่าง ๆ ประกอบกับการใช้หนังสือ แบบเรียนที่กระทรวงศึกษาธิการกำหนด ด้านการจัดกิจกรรมการเรียนการสอน ครูสังคมศึกษาจะใช้ วิธีสอนแบบบรรยายและวางแผนจัดกิจกรรมการเรียนการให้บรรลุวัตถุประสงค์ ด้านการใช้สื่อ การเรียนการสอน และแหล่งวิทยาการในชุมชน ครูสังคมศึกษาจะพิจารณาใช้สื่อการเรียนการสอน ให้สอดคล้องกับบทเรียน และผลิตสื่อการเรียนการสอนขึ้นใช้เอง ประกอบกับการนำแหล่งวิทยาการ ในชุมชนมาใช้ในการเรียนการสอนอีกด้วย ด้านการจัดกิจกรรมเสริม หลักสูตรครูสังคมศึกษา ส่วนใหญ่จะใช้วิธีการจัดนิทรรศการ ส่วนการวัดและประเมินผล ครูสังคมศึกษาจะทำการวัดและ ประเมินผลทุกครั้งเมื่อสอนจบบทเรียนหนึ่ง ๆ ประกอบกับการสังเกตพฤติกรรมของนักเรียนที่ แสดงถึงการมีจิตสำนึกต่อสิ่งแวดล้อมและนำผลที่ได้มาปรับปรุงการเรียนการสอนต่อไป ปัญหาใน การจัดการเรียนการสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมในรายวิชาบังคับสังคมศึกษาด้านการนำหลักสูตร เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมไปใช้พบว่าข้อที่เป็นปัญหามากที่สุด คือ เอกสารหลักสูตรมีไม่เพียงพอ ด้านการจัดเนื้อหาวิชาและการใช้หนังสือเรียน ข้อที่เป็นปัญหามากที่สุด คือ หนังสือเรียน หนังสืออ้างอิง หนังสืออ่านประกอบเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมสำหรับให้นักเรียนได้ศึกษาค้นคว้า มีไม่เพียงพอ ด้านการจัดกิจกรรมการเรียนการสอน จะพบว่า ครูไม่สามารถจัดกิจกรรมการเรียน การสอนให้บรรลุวัตถุประสงค์ทั้ง 3 ด้าน คือ พุทธิพิสัย ทักษะพิสัย และจิตพิสัย ด้านการ ใช้สื่อการเรียนการสอนและแหล่งวิทยาการในชุมชน จะพบปัญหา คือ สภาพห้องเรียนไม่เหมาะสม กับการใช้สื่อการเรียนการสอนบางประเภท ส่วนการจัดกิจกรรมเสริมหลักสูตร จะพบว่า ขาดงบ ประมาณในการจัดกิจกรรมเสริมหลักสูตรอย่างเพียงพอ และด้านการวัดและประเมินผล ข้อที่เป็น ปัญหามากที่สุดคือ ขาดความร่วมมือจากนักเรียนในการสังเกตพฤติกรรมของเพื่อนนักเรียนด้วยกัน เมื่อเปรียบเทียบสภาพการณ์ในการจัดการเรียนการสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมในวิชาบังคับสังคม ศึกษา ระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ตามขนาดของโรงเรียน และสถานที่ตั้งของโรงเรียนคือ โรงเรียน ในเมือง และโรงเรียนนอกเมือง พบว่า สภาพการณ์ในการจัดการเรียนการสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม ในวิชาบังคับสังคมศึกษา ไม่แตกต่างกันเมื่อเปรียบเทียบปัญหาในการจัดการเรียนการสอนเกี่ยว กับสิ่งแวดล้อมในวิชาบังคับสังคมศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ตามขนาดของโรงเรียน พบว่า ปัญหาในการจัดการเรียนการสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมในวิชาบังคับสังคมศึกษา แตกต่างกันตาม ขนาดของโรงเรียน เมื่อเปรียบเทียบปัญหาในการจัดการเรียนการสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมในวิชา บังคับสังคมศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ตามสถานที่ตั้งของโรงเรียน คือ โรงเรียนในเมือง และโรงเรียนนอกเมือง พบว่า ปัญหาในการจัดการเรียนการสอนเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมในวิชาบังคับ สังคมศึกษา ไม่แตกต่างกัน