วิทยานิพนธ์นี้มุ่งหมายเพื่อศึกษาเกี่ยวกับการจัดตั้ง องค์กรวิชาชีพครูและการควบคุมการประกอบวิชาชีพครู มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาถึงความเป็นมาและบทบาทหน้าที่ของคุรุสภาที่ทำหน้าที่ขององค์กรวิชาชีพครูและการควบคุมการประกอบวิชาชีพครู ศึกษาแนวคิด ทฤษฎีและมาตรการทางกฎหมายเกี่ยวกับการจัดตั้งองค์กรวิชาชีพครูและการควบคุมการประกอบวิชาชีพครูวิเคราะห์ลักษณะ รูปแบบการจัดตั้งองค์กร วิธีการดำเนินงานและสถานะทางกฎหมายของคุรุสภาอันจะนำไปสู่แนวทางในการจัดระบบองค์กรขึ้นในระบบกฎหมายไทย และเสนอแนะแนวทางในการแก้ไขปรับปรุงกฎหมายว่าด้วยการจัดตั้งคุรุสภาให้เหมาะสม ผลการศึกษาพบว่า คุรุสภามีสถานะทางกฎหมายเป็นหน่วยงานของรัฐ ประเภทองค์การมหาชนมีบทบาท หน้าที่ในการควบคุมการประกอบวิชาชีพการศึกษา ประกอบด้วยวิชาชีพครู วิชาชีพผู้บริหารสถานศึกษา วิชาชีพผู้บริหารการศึกษาและวิชาชีพบุคลากรทางการศึกษาอื่น (ศึกษานิเทศก์)ทั้งนี้ วิชาชีพควบคุมที่อยู่ในความรับผิดชอบของคุรุสภามีขอบเขตควบคุมเฉพาะผู้ประกอบวิชาชีพการศึกษาดังกล่าวข้างต้นที่ปฏิบัติหน้าที่ในสถานศึกษาและหน่วยงานการศึกษาขั้นปฐมวัย ขั้นพื้นฐานและอุดมศึกษาที่ต่ำกว่าปริญญาทั้งของรัฐและเอกชน มีองค์กรที่ใช้อำนาจของคุรุสภาสูงสุด คือ คณะกรรมการคุรุสภา โดยมีคณะกรรมการมาตรฐานวิชาชีพ แบ่งเบาภาระของคณะกรรมการคุรุสภาในการทำหน้าที่ด้านการพิจารณาออกใบอนุญาตการประกอบวิชาชีพให้แก่ผู้ประกอบวิชาชีพการศึกษาและเพิกถอนใบอนุญาตดังกล่าว รวมทั้งส่งเสริมพัฒนา และกำกับดูแลการปฏิบัติตามมาตรฐานวิชาชีพการศึกษาและจรรยาบรรณของผู้ประกอบวิชาชีพการศึกษา และพบว่าจำนวนกรรมการที่มาจากผู้แทน ผู้ประกอบวิชาชีพการศึกษาในคณะกรรมการคุรุสภา มีจำนวนน้อยกว่าจำนวนกรรมการที่มาจากผู้แทนภาครัฐจำนวน 1 คน และจำนวนกรรมการที่มาจากผู้แทนผู้ประกอบวิชาชีพการศึกษาในคณะกรรมการมาตรฐานวิชาชีพมีจำนวนน้อยกว่าจำนวนกรรมการที่มาจากภาครัฐ จำนวน 5 คน และยังพบว่าเลขาธิการคุรุสภามิได้เป็นกรรมการคุรุสภาเพราะกฎหมายบัญญัติให้เป็นเลขานุการคณะกรรมการคุรุสภาเท่านั้น สำหรับความสัมพันธ์ระหว่างคุรุสภากับรัฐพบว่า กระทรวงศึกษาธิการมีอำนาจเพียงกำกับดูแลควบคุมคุรุสภาให้ปฏิบัติตามนโยบายของรัฐและมิให้มีการละเมิดกฎหมาย หามีอำนาจในการสั่งการไม่ และพบว่าคุรุสภามีความอิสระในการดำเนินงานน้อยกว่าองค์กรวิชาชีพอื่นในประเทศไทยและในต่างประเทศ เพราะมีข้อจำกัดที่คุรุสภามีสถานะทางกฎหมายเป็นหน่วยงานของรัฐในกำกับของกระทรวงศึกษาธิการ วิทยานิพนธ์นี้ จึงได้เสนอแนะว่าในระบบกฎหมายไทยยังไม่มีมาตรการทางกฎหมายกำหนดการจัดตั้งองค์กรวิชาชีพให้เป็นระบบเดียวกัน ดังนั้น รัฐควรตรากฎหมายพิเศษขึ้นเพื่อกำหนดรูปแบบวิธีการบริหารงาน ลักษณะและองค์ประกอบของการจัดตั้งองค์กรวิชาชีพ เพื่อเป็นเกณฑ์ในการจัดตั้งองค์กรวิชาชีพและการควบคุมการประกอบวิชาชีพ และควรแก้ไขปรับปรุง "พระราชบัญญัติสภาครูและบุคลากรทางการศึกษา พ.ศ.2546" เป็น "พระราชบัญญัติวิชาชีพการศึกษาพ.ศ......." และควรใช้คำว่า "วิชาชีพการศึกษา" แทนคำว่า "วิชาชีพครู ผู้บริหารสถานศึกษา ผู้บริหารการศึกษาและวิชาชีพบุคลากรทางการศึกษาอื่น" เพราะเป็นคำที่ครอบคลุมวิชาชีพทั้ง 4ประเภท รวมทั้งแก้ไของค์ประกอบของคณะกรรมการคุรุสภาและคณะกรรมการมาตรฐานวิชาชีพให้ผู้แทนผู้ประกอบวิชาชีพการศึกษามีจำนวนมากกว่าผู้แทนที่มาจากภาครัฐ ให้เลขาธิการคุรุสภาเป็นกรรมการและเลขานุการคณะกรรมการคุรุสภา และแก้ใขปรับปรุงสถานะทางกฎหมายของคุรุสภาจากคำว่า "สภาครูและบุคลากรทางการศึกษาเรียกว่า คุรุสภา" เป็น "สภาวิชาชีพการศึกษาเรียกว่า คุรุสภา" และควรแก้ใขปรับปรุงให้คุรุสภามีความเป็นอิสระโดยไม่ต้องอยู่ในกำกับของกระทรวงศึกษาธิการ ทั้งนี้ เพื่อให้คุรุสภามีความเป็นอิสระในการบริหารงานเฉกเช่น องค์กรวิชาชีพอื่นในประเทศไทยและองค์กรวิชาชีพในต่างประเทศ