การวิจัยเรื่อง การแก้ไขปัญหาสารเสพติดโดยแนวทางวัฒนธรรมชุมชน มีวัตถุประสงค์เพื่อ ศึกษาองค์กร ผู้นำและระบบความสัมพันธ์ในชุมชนบนที่สูงและกระบวนการ อุดมการณ์/ฐานคิด กลไกดำเนินงานและวิธีการในการแก้ไขปัญหาสารเสพติดของชุมชนบนพื้นที่สูง ในการศึกษาวิจัยได้ใช้ระเบียบวิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยการเก็บรวบรวมข้อมูลจาก การสัมภาษณ์แบบกึ่งมีโครงสร้าง การสังเกตแบบมีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วม และการอภิปราย กลุ่ม ซึ่งกลุ่มผู้ถูกศึกษานั้นได้แก่ ผู้นำทางการ ผู้นำธรรมชาติ ผู้อาวุโส พระสงฆ์ ผู้ที่เคย เสพสารเสพติดและครอบครัว รวมทั้งเจ้าหน้าที่ของหน่วยงานต่างๆ ทั้งองค์กรภาครัฐและเอกชน ที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินงานแก้ไขปัญหาสารเสพติดของชุมชนบ้านห้วยปมฝาด ตำบลห้วยปูลิง อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน ซึ่งเป็นชุมชนชาวเขากลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยง ข้อมูลที่ได้รับ จากการศึกษาทั้งหมดถูกแยกแยะออกเป็นหมวดหมู่ และนำมาวิเคราะห์ถึงกระบวนการแก้ไข ปัญหาสารเสพติดของชุมชนที่ใช้ฐานทางวัฒนธรรมชุมชน แล้วนำเสนอโดยการบรรยายเชิง วิเคราะห์ การศึกษาด้านองค์กร ผู้นำ และระบบความสัมพันธ์ในชุมชนบนพื้นที่สูง พบว่า ในด้าน องค์กรชุมชน มีองค์กรธรรมชาติที่ยังมีบทบาทสูงในชุมชน ทั้งทางด้านความเชื่อ พิธีกรรม โดยมีกลุ่มระดับหมู่บ้านที่นำโดยผู้นำธรรมชาติ (ฮีโข่) และกลุ่มผู้อาวุโสเป็นผู้นำองค์กร ด้านการผลิต มีกลุ่มแลกเปลี่ยนแรงงาน และด้านความสัมพันธ์ มีระบบครอบครัวและเครือญาติ ที่เป็นระบบแบบดั้งเดิมของชุมชน นอกจากองค์กรธรรมชาติแล้ว ยังมีองค์กรที่เกิดจากการจัดตั้ง หรือผลักดันจากภายนอก ซึ่งบางองค์กรยังมีอยู่ แต่บางองค์กรได้สลายไปแล้ว ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับ ความต้องการหรือเงื่อนไขความจำเป็นของชุมชนกับปัจจัยเกี่ยวกับการแทรกแซง โดยอำนาจ จากภายนอก ในด้านผู้นำในชุมชนมีทั้งผู้นำธรรมชาติ ผู้นำทางการและพระสงฆ์ ซึ่งผู้นำต่างๆ เหล่านี้สามารถทำงานร่วมกันได้เป็นอย่างดี โดยมีการแบ่งบทบาทหน้าที่ตามความเหมาะสม และความสามารถของผู้นำเหล่านี้ ส่วนในด้านระบบความสัมพันธ์ในชุมชนพบว่า ด้านการผลิต เป็นการทำไร่หมุนเวียน ทำนา เลี้ยงสัตว์ และทอผ้า ด้านความเชื่อพบว่า มีความเชื่อเกี่ยวกับ สิ่งเหนือธรรมชาติ โดยการให้คุณค่าต่อสรรพสิ่งที่อยู่รอบตัว ส่วนทางด้านความสัมพันธ์มีการ จัดระบบความสัมพันธ์ตั้งแต่ระดับครอบครัว เครือญาติ จนถึงระดับชุมชนโดยมีคนเป็นศูนย์กลาง ของความสัมพันธ์ทั้งความสัมพันธ์ระหว่างคนกับคน คนกับธรรมชาติ คนกับสิ่งเหนือธรรมชาติ ซึ่งสิ่งต่างๆ เหล่านี้ แสดงออกในรูปแบบของประเพณี พิธีกรรมและการทำกิจกรรมต่างๆ ของชุมชน การแก้ไขปัญหาสารเสพติดของชุมชนพบว่า อุดมการณ์ของชุมชนซึ่งสะท้อนความเป็น ปึกแผ่นของชุมชน ความสามัคคี การมองปัญหาสารเสพติดเป็นปัญหาของชุมชนที่ทุกคนต้องร่วมกัน แก้ไขกลไกดำเนินงานชุมชนมีการใช้กลไกทางด้านความเชื่อ องค์กร ผู้นำ ในการแก้ไขปัญหา และวิธีการของชุมชนสะท้อนถึงกิจกรรมต่างๆ ที่ได้ดำเนินงานทั้งการบำบัดและฟื้นฟูผู้ติดสาร เสพติด การขยายเครือข่ายระหว่างหมู่บ้าน เพื่อการขยายฐานการเรียนรู้และการร่วมมือ ในการป้องกันและควบคุมปัญหาสารเสพติด ผลการศึกษาพบว่า แม้ว่าปัญหาสารเสพติด ซึ่งเป็นปัญหาสังคมที่ชุมชนมีประสบการณ์ในการ แก้ไขปัญหาน้อยมาก แต่ชุมชนบนพื้นที่สูงสามารถแก้ไขปัญหาได้โดยอาศัยฐานทางวัฒนธรรมชุมชน ซึ่งยังคงมีอยู่สูง โดยทางด้านการผลิตมีการใช้ธนาคารข้าวเป็นเครื่องมือในการสนับสนุนการ แก้ไขปัญหาที่ไม่ต้องออกไปรับจ้างเป็นแรงงานให้กับชาวเขาเผ่าม้ง ที่มักจะจ่ายค่าจ้างเป็นฝิ่น ทางด้านความเชื่อมีการนำมาใช้ในขั้นของการดำเนินกิจกรรมบำบัดรักษาโดยการดื่มน้ำสาบาน ต่อผู้อาวุโสและพระ ส่วนทางด้านความสัมพันธ์มีการประยุกต์วิธีการแลกเปลี่ยนแรงงานมาใช้ ในกระบวนการของความร่วมมือและการผนึกกำลังของทุกส่วนในชุมชน ตั้งแต่ผู้ติดสารเสพติด ครอบครัว เครือญาติ กลุ่มสตรี กลุ่มเยาวชน องค์กรระดับหมู่บ้าน และผู้นำโดยมีองค์กรภายนอก ทั้งองค์กรภาครัฐและองค์กรพัฒนาเอกชนมีบทบาทในการสนับสนุนอย่างเหมาะสม กล่าวคือ บทบาทของการกระตุ้น การให้กำลังใจ การจัดเวทีให้ชาวบ้าน ในการวิเคราะห์ปัญหาและ หาแนวทางในการแก้ไขปัญหา การสนับสนุนแลกเปลี่ยน เรียนรู้กับชุมชนอื่น เป็นต้น โดยเคารพ ในบทบาทของชาวบ้านว่าเป็นผู้ตัดสินใจ