วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อศึกษาถึงสาเหตุ ที่ก่อให้เกิดอธิกรณ์ และวิธีระงับอธิกรณ์ตามที่ปรากฎในพระ วินัยปิฏก เพื่อให้ทราบหลักเกณฑ์และกระบวนการระงับอธิกรณ์ ตามพระวินัยอย่างถูกต้อง และสามารถนำหลักเกณฑ์นั้นไปใช้ วินิจฉัยปัญหาต่างๆ ได้ โดยใช้กรณีอธิกรณ์ของพระนิกร ธมมวาที เป็นกรณีศึกษา อธิกรณ์ หมายถึงเรื่องราวที่เป็นปัญหาและอุปสรรคต่อ การประพฤติพรหมจรรย์ และการอยู่ร่วมกันในหมู่สงฆ์เกิดจาก การกระทำด้วยเจตนาดี และเกิดจากการกระทำด้วยเจตนาชั่ว อธิกรณ์ที่เกิดจากการกระทำด้วยเจตนาดี คือต้องการ ให้การประพฤติปฏิบัติของภิษณุสงฆ์เป็นไปอย่างถูกต้องตามหลัก พระธรรมวินัย เช่น กรณีวิวาทาธิกรณ์ของภิกษุในกรุงโกสัมพี และอธิกรณ์ที่เกิดจากการกระทำด้วยเจตนาชั่ว พยายามล่วง ละเมิดพระธรรมวินัยเพื่อประโยชน์ของตนเองและพวกพ้อง เช่น กรณีภิกษุชาววัชชีกล่าววัตถุ 10 ประการ พระพุทธเจ้าทรงกำหนดหลักเกณฑ์และวิธีการเพื่อระงับ อธิกรณ์เหล่านั้น และให้สงฆ์พร้อมเพรียงกันดำเนินการโดยยึด ถือเอาพระธรรมวินัยเป็นหลัก หลักการระงับอธิกรณ์ตามพระวินัยนั้น มีจุดประสงค์เพื่อ ปกป้องคุ้มครองภิกษุที่ประพฤติดี ประพฤติชอบ และกำจัดบุคคล ที่เข้ามาแองแฝงหาประโยชน์ส่วนตน และบ่อนทำลายพระพุทธ ศาสนาให้ออกไปจากหมู่สงฆ์ตามวัตถุประสงค์ในการบัญญัติพระ วินัย 10 ประการคือ (1) เพื่อให้สงฆ์มีความเห็นดีเห็นงามร่วมกันในการ แก้ปัญหา และทำกิจกรรมต่างๆ ของสงฆ์ (2) เพื่อการอยู่ร่วมกันอย่างสงบสุขในหมู่สงฆ์ (3) เพื่อกำราบบุคคลที่ไร้ยางอายมีนิสัยดื้อด้าน (4) เพื่อให้พระภิกษุผู้เคร่งครัดในศีลได้อยู่อย่างสงบสุข (5) เพื่อระงับความเสื่อมเสียที่จะบังเกิดขึ้นต่อหมู่สงฆ์ ในปัจจุบัน (6) เพื่อระวังป้องกันความเสื่อมเสียที่จะบังเกิดขึ้นในอนาคต (7) เพื่อให้บุคคลที่ยังไม่เลื่อมใสในพระพุทธศาสนาเกิด ความเลื่อมใสขึ้น (8) เพื่อให้บุคคลที่เลื่อมใสในพระพุทธศาสนาอยู่แล้วมี ความเลื่อมใสยิ่งขึ้น (9) เพื่อความดำรงมั่นแห่งพระพุทธศาสนา (10) เพื่อให้พระวินัยมีความศักดิ์สิทธิ์ และเป็นแบบแผน ที่งดงามตลอดไป ปัญหาในการชำระอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน และได้กลาย มาเป็นปัญหาสังคมก็เพราะพระภิกษุผู้กระทำความผิดไม่ยอมรับ ความเป็นจริงตามที่ถูกกล่าวหา จึงทำให้เกิดความยุ่งยากใน การสืบสวนหาข้อเท็จจริง เนื่องจากสภาพสังคมปัจจุบันมีความ ซับซ้อนมากกว่าในครั้งพุทธกาบ แต่ในขณะเดียวกันสงฆ์ผู้ชำระ อธิกรณ์ยังคงดำรงรูปแบบแห่งการดำเนินชีวิตตามแบบที่กำหนด ไว้ในครั้งพุทธกาล จึงทำให้ไม่มีความสามารถพอที่จะสืบค้นหา ข้อเท็จจริงให้เกิดความกระจ่างเพียงพอที่จะวินิจฉัยตัดสินใจ ให้เด็ดขาด ประกอบกับพุทธบริษัทขาดความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง ในพระธรรมวินัย จึงทำให้ไม่เกิดพลังทางสังคมที่จะผลักดันให้ ยึดมั่นพระธรรมวินัยในการตัดสินอย่างเคร่งครัด ในสภาพสังคมปัจจุบัน ปัญหาอธิกรณ์จะยุติลงโดยชอบธรรม ด้วยพระธรรม ชอบด้วยพระวินัยฝ่ายบรรพชิตอาจจะต้องได้รับ ความร่วมมือจากฝ่ายคฤหัสถ์ในการสืบหาข้อเท็จจริง และพยาน หลักฐาน หรือให้คำปรึกษาตามแนวบทบัญญัติของกฎหมายฝ่าย บ้านเมือง ในการพิจารณาอธิกรณ์ในหมู่สงฆ์นั้น นอกจากจะพิจารณา สาเหตุและสภาพแวดล้อมแล้ว จะต้องคำนึงถึงจุดมุ่งหมายของ การประพฤติพรหมจรรย์เพื่อนิพพาน คือ ภาวะสิ้นโลภะ โทสะ โมหะ ด้วย จากการศึกษาพบว่า การชำระอธิกรณ์ของสงฆ์ในปัจจุบัน มีความยุ่งยากจากสาเหตุสำคัญคือ การชำระอธิกรณ์ในปัจจุบันต้องดำเนินการไปตามข้อ กำหนดในพระวินัย และตามข้อกำหนดในกฎหมายสงฆ์คือ พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ และกฎมหาเถรสมาคม แต่ข้อกำหนด ในกฎมหาเถรสมาคมบางข้อไม่รองรับหลักการแห่งพระธรรม วินัยอย่างแท้จริง จึงทำให้คณะสงฆ์ผู้ดำเนินการไม่สามารถ ชำระอธิกรณ์ให้บริสุทธิ์ยุติธรรมได้ในเวลาอันรวดเร็ว ในกรณีดังกล่าวนี้ ผู้วิจัยเห็นว่าการชำระอธิกรณ์ให้ บริสุทธิ์ยุติธรรมได้ จะต้องเป็นไปโดยความร่วมมืดกันของ พุทธบริษัททั้งฝ่ายบรรพชิต และคฤหัสถ์ กล่าวคือคณะสงฆ์ซึ่ง เป็นพุทธบริษัทฝ่ายบรรพชิตจะต้องดำเนินการชำระอธิกรณ์ โดยยึดถือเอาวัตถุประสงค์ของการประพฤติพรหมจรรย์และ แนวทางการปฏิบัติตามหลักพระวินัยเป็นหลักสำคัญในการตัดสิน อธิกรณ์ ส่วนฝ่ายคฤหัสถ์คืออุบาสก อุบาสิกา จะต้องมีความ สำนึกในความรับผิดชอบต่อความมั่นคงของพระพุทธศาสนา ด้วยการสนับสนุนให้การชำระอธิกรณ์ เป็นไปตามหลักธรรม วินัย ดังนั้นในการชำระอธิกรณ์ ฝ่ายคฤหัสถ์จึงต้องมีความรู้ มีความเข้าใจในหลักพระธรรมวินัย เพื่อจะได้ให้การสนับสนุน ฝ่ายสงฆ์อย่างถูกต้องเหมาะสม