งานวิจัยนี้ เป็นการศึกษา "คำ" ที่ช่างในอดีตใช้อธิบายลักษณะสถาปัตยกรรมไทยโดยเน้นเฉพาะคำที่เกี่ยวเนื่องกับ "พื้นที่" ในพุทธสถาน เพื่อทำความเข้าใจ แนวคิด และลักษณะพื้นที่ในงานสถาปัตยกรรม ที่เกี่ยวเนื่องกับคำเหล่านั้น วิธีดำเนินงานวิจัยใช้การศึกษาข้อมูลเชิงเอกสาร โดยเอกสารสำคัญที่ใช้ในการศึกษาและสืบค้นคำ จะพิจารณาจากพระนิพนธ์ในสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เป็นหลัก เมื่อได้คำสำคัญที่ใช้ในงานวิจัย จะทำการศึกษาพจนานุกรม ครอบคลุมตั้งแต่ฉบับบุกเบิกจนถึงปัจจุบันเพื่อเปรียบเทียบความหมายของคำในบริบทต่างๆ จากนั้นจะนำคำเหล่านี้ไปใช้เป็น "กรอบ"ในการศึกษาลักษณะสถาปัตยกรรมในประเด็นต่างๆที่เกี่ยวเนื่องกับคำ และทำการวิเคราะห์อภิปราย เรื่องลักษณะไทย ต่อไป ขอบเขตงานวิจัยนี้ ไม่ได้เน้นจำนวนคำ แต่จะใช้คำสำคัญบางคำเป็นกรอบในการพิเคราะห์ลักษณะสำคัญของพื้นที่ในพุทธสถาน เพื่อนำไปสู่ความเข้าใจ "ลักษณะไทยในอดีต" เป็นหลักโดยคำที่ใช้ในการศึกษา ประกอบไปด้วยคำว่า ~iระเบียง เฉลียง พะไล ชาน ชาลา ลาน คดสีมา ฝา ผนัง กำแพงแก้ว ห้อง จากการศึกษา พบว่าคำบางคำ สะท้อนลักษณะพื้นที่ในทำนองเดียวกัน และบางคำก็สื่อลักษณะเฉพาะของพื้นที่ แตกต่างไปจากคำอื่นๆ ซึ่งในที่นี้สามารถจำแนกกลุ่มคำได้เป็น 6 กลุ่ม คือ - ~iระเบียง เฉลียง พะไล~i เป็นพื้นที่ส่วนที่ต่อจากอาคาร มีหลังคาคลุม - ~iชาน ชาลา ลาน~i เป็นพื้นที่ภายนอกอาคาร หรือพ้นออกไปจากแนวแขต ไม่มีหลังคาคลุม - ~iระเบียง คด~i เป็นพื้นที่ล้อมรอบประธานสำคัญในพุทธสถาน - ~iสีมา~i เป็นพื้นที่สมมติเพื่อใช้ในการสังฆกรรม ตามพระวินัย - ~iฝา ผนัง กำแพงแก้ว~i ไม่ได้แสดงพื้นที่ แต่ใช้เป็นเครื่องกั้นกำหนดพื้นที่ - ~iห้อง~i เป็น "ส่วน" ของพื้นที่ในลักษณะต่างๆ ซึ่งมีขอบเขตและเส้นแบ่งพื้นที่ชัดเจน นอกจากนี้ จากการศึกษา พบข้อสังเกตว่า คำ ที่เกี่ยวเนื่องกับพื้นที่เฉพาะสำคัญในพุทธสถานแต่ละคำจะใช้อธิบายลักษณะพื้นที่ในแต่ละส่วนที่มี "ขอบเขต" และ "เส้นแบ่ง"ที่ชัดเจน ซึ่งพื้นที่ในแต่ละส่วนนั้น ก็จะสะท้อน "ความหมาย" และ ลักษณะ "การใช้พื้นที่"แตกต่างกัน อาทิ - ~iระเบียงคด~i แสดงขอบเขตและเส้นแบ่งชัดเจน ในลักษณะปิดล้อมรอบประธานสำคัญในพุทธสถาน เพื่อสื่อความหมายเชิงสัญลักษณ์ พื้นที่ในคติจักรวาล - ~iสีมา~i มีขอบเขตและ เส้นแบ่งที่เกิดจากการกำหนด เครื่องหมายเขต โดยสีมาเป็นพื้นที่ซึ่งต้องปฏิบัติตามกฏข้อบัญญัติในพระวินัย เป็นเขตแดนศักดิ์สิทธิ์ที่สะท้อนความหมาย และการใช้พื้นที่ แตกต่างไปจากภายนอกอย่างชัดเจน -~iกำแพงแก้ว~i ทำหน้าที่เป็นเส้นแบ่ง กั้นล้อมพื้นที่ เพื่อสื่อความหมายว่าภายในขอบเขตกำแพงนั้น เป็นพื้นที่สำคัญในพุทธสถาน -~iฝา ผนัง~i เป็นเส้นแบ่งกั้นล้อมพื้นที่สำคัญ ซึ่งทำให้เกิด ~iห้อง~i ที่มีขอบเขตชัดเจน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สำหรับ ห้อง ที่เป็นพื้นที่ประดิษฐานพระพุทธปฏิมาประธานจะสื่อความหมายว่าห้องนั้น คือ "พระคันธกุฎี" ที่ประทับแห่งพระพุทธองค์ ผู้ทรงเป็นประธาน ณ ที่แห่งนั้น เมื่อนำข้อสังเกตเรื่องคำที่ได้จากการวิจัย ไปทำการวิเคราะห์ ประกอบกับการศึกษาแนวคิดและทฤษฎีต่างๆ ว่าด้วยเรื่อง "พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์" ซึ่งเป็นมุมมองที่สะท้อนให้เห็นลักษณะร่วมของพื้นที่ทางศาสนา ตามโลกทัศน์เดิมในอดีตของมนุษย์ และ ศึกษามุมมอง"พื้นที่ในคติไทย" เพื่อเข้าใจโลกทัศน์เรื่องพื้นที่ของไทยในอดีต ที่แตกต่างไปจากพื้นที่ในคติปัจจุบัน ซึ่งจากการศึกษาวิเคราะห์ข้อมูล ในที่นี้สามารถสรุปลักษณะสำคัญของพื้นที่ในพุทธสถาน ได้เป็นสามประการ คือ 1) พื้นที่ในพุทธสถาน มี "ขอบเขต" และ "เส้นแบ่ง" ที่ชัดเจน 2) พื้นที่ในพุทธสถาน มีการให้ "ความหมาย" ที่แตกต่างกัน 3) พื้นที่ในพุทธสถาน มี "ลำดับความสำคัญ" ในการใช้พื้นที่ และมี "กฏ" ในการปฏิบัติต่างกัน ลักษณะสำคัญทั้งสามประการ สะท้อนให้เห็นว่า พื้นที่ในคติไทยหรือพื้นที่ในพุทธสถาน(ตามกรอบโลกทัศน์เดิม) แต่ละพื้นที่จะต้องมีการนิยาม และ คำเป็นสัญลักษณ์เพื่อสื่อลักษณะของพื้นที่นั้นๆ ในบทสุดท้ายของงานวิจัย เป็นการนำข้อสรุปลักษณะสำคัญของพื้นที่ มาใช้เป็นกรอบในการพิเคราะห์ อภิปราย ในประเด็นที่เกี่ยวเนื่องกับพื้นที่ในคติปัจจุบัน ตามกรอบโลกทัศน์แบบสมัยใหม่ ที่ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงลักษณะพื้นที่ในพุทธสถาน จนทำให้ลักษณะไทยบางประการหายไป และเสนอแนะแนวทางสำหรับการวิจัยในประเด็นที่เกี่ยวข้องต่อไป