การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มตัวแปรความสามารถทางการคิดและกลุ่มตัวแปรความสามารถในการประมวลผลอย่างอัตโนมัติ กับกลุ่มตัวแปรความสามารถทางการคิดอย่างมีวิจารณญาณของนักศึกษาครูระดับปริญญาตรี และเพื่อวิเคราะห์องค์ประกอบความสามารถทางการคิด (ตัวแปร 26 ลักษณะ) จากตัวแปรในกลุ่มความสามารถทางการคิดความสามารถในการประมวลผลอย่างอัตโนมัติ และความสามารถทางการคิดอย่างมีวิจารณญาณกลุ่มตัวอย่างที่ศึกษา คือ นักศึกษาครูระดับปริญญาตรี ในสถาบันราชภัฏ 5 แห่ง จำนวน 418 คนที่เรียนในภาคเรียนที่ 2 ปีการศึกษา 2545 เครื่องมือที่ใช้ในการรวบรวมข้อมูล คือ แบบสอบความสามารถทางการคิด แบบสอบความสามารถในการประมวลผล แบบสอบความสามารถในการประมวลผลอย่างอัตโนมัติ และแบบสอบความสามารถทางการคิดอย่างมีวิจารณญาณ วิเคราะห์ข้อมูลโดยการวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณ วิเคราะห์สหสัมพันธ์คาโนนิคอล และวิเคราะห์องค์ประกอบ ผลการวิจัยพบว่า 1. ในการวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณ ตัวแปรที่สามารถทำนายความสามารถทางการคิดอย่างมีวิจารณญาณอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .05 จำนวน 9 ตัว ได้แก่ ความสามารถด้านการเปรียบเทียบปริมาณ ความสามารถในการคิดไกล ความสามารถในการค้นหาตัวอักษรแบบซับซ้อน ความสามารถในการคิดลึกซึ้ง ความสามารถทางด้านภาษา ความสามารถในการคิดคล่อง ความสามารถด้านการลงสรุป ความสามารถในการคิดถูกทาง และความสามารถในการจับคู่ตัวเลขกับสัญลักษณ์ โดยตัวแปรทั้งหมดสามารถอธิบายความแปรปรวนของความสามารถทางการคิดอย่างมีวิจารณญาณได้ร้อยละ 37.5 2. ในการวิเคราะห์สหสัมพันธ์คาโนนิคอล พบว่า ความสัมพันธ์ในมิตินี้เกิดจากกลุ่มตัวแปรอิสระ ได้แก่ ความสามารถด้านการเปรียบเทียบปริมาณ ความสามารถในการคิดลึกซึ้ง ความสามารถในการคิดไกล ความสามารถในการค้นหาตัวอักษรแบบซับซ้อน ความสามารถในการคิดคล่อง ความสามารถด้านภาษา ความสามารถในการจับคู่ตัวเลขกับสัญลักษณ์ และจากกลุ่มตัวแปรตาม ได้แก่ ความสามารถด้านการลงข้อสรุป ความสามารถด้านการประเมินผลความสามารถด้านการรวบรวมข้อมูล และความสามารถด้านการตั้งสมมติฐาน รวมทั้งหมด11 ตัวแปร โดยกลุ่มของตัวแปรอิสระและกลุ่มของตัวแปรตามมีความสัมพันธ์กันทางบวกและอธิบายความแปรปรวนซึ่งกันและกันได้ร้อยละ 40.07 3. จากการวิเคราะห์องค์ประกอบความสามารถทางการคิด (ตัวแปร 26 ลักษณะ)ได้ 7 องค์ประกอบ ได้แก่ 1) กระบวนการคิดอย่างมีวิจารณญาณ 2) การคิดกว้างไกล3) การคำนวณและลงสรุป 4) การค้นหาและจับคู่สัญลักษณ์ 5) การเปรียบเทียบและค้นหาสัญลักษณ์ 6) การคิดหลากหลายและการคิดหาเหตุผล และ 7) ความน่าเชื่อถือของแหล่งข้อมูลมีค่าความแปรปรวนสะสม 51.493% ของความแปรปรวนทั้งหมด