การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแก่นสาระ แรงกระตุ้น และความพยายามผลักดัน แนวความคิดและพัฒนาการเกี่ยวกับความเป็นอิสระของ มหาวิทยาลัย รวมทั้งศึกษาแนวทางสำหรับการพัฒนามหาวิทยาลัยสู่ระบบความเป็นอิสระ โดยวิธีการวิจัยเชิงประวัติศาสตร์ จากการศึกษาเอกสารเป็นหลักและวิธีการประวัติศาสตร์บอกเล่าช่วยเสริมให้กระจ่างชัด ผลการวิจัยพบว่า แนวความคิดเกี่ยวกับความเป็นอิสระของมหาวิทยาลัยไทยเกิดขึ้นและเป็นกระแสความคิดที่ต่อเนื่องมาตั้งแต่การจัดตั้งมหาวิท ยาลัยขึ้นเป็นแห่งแรก คือ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และ ความพยายามนำหลักการและแนวความคิดจากตะวันตกมาประยุกต์ในการพัฒนามหาวิทยาลัย ไทย ซึ่งในแต่ละยุคได้มีความพยายามที่จะสร้างความคิดและหลักการขึ้นในกรอบของระบบการบริหารมหาวิทยาลัยของตนเองใน 2 กระแสความคิด คือ มหาวิทยาลัยในระบบราชการหรือมหาวิทยาลัยที่เป็นส่วนราชการกับการออก จากระบบราชการ หรือมหาวิทยาลัยที่ไม่เป็นส่วนราชการ ดังจะเห็นได้ว่าใน ยุคแรกก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ.2475 ได้เกิดแนวพระดำริของสมเด็จพระเจ้าฟ้ากรมหลวงสงขลานครินทร์ในกระแสความคิดมหาวิทยาลัยที่ไม่เป็นส่วนราชการ ส่วนแนวพระดำริของสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมขุนชัย นาทนเรนทร และพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัติจัดอยู่ในกระแสความคิด มหาวิทยาลัยที่เป็นส่วนราชการ หลังจากการเปลี่ยนแปลงการปกครองตั้งแต่ พ.ศ.2475-2500 ในยุคที่สองได้จัดตั้งมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง ตามแนวความคิดมหาวิทยาลัยที่ไม่เป็นส่วนราชการของนายปรีดี พนมยงค์แต่ก็ได้ถูกผลักดันให้เข้าสู่ระบบราชการ ในยุคที่สามตั้งแต่ พ.ศ.2500-2515มีความพยายามผลักดันแนวความคิดมหาวิทยาลัยในกำกับรัฐบาล แต่ไม่ประสบความสำเร็จและ ในยุคที่สี่ระหว่าง พ.ศ.2515 ถึง พ.ศ.2537 มีการรื้อฟื้นและสานต่อแนวความคิด "มหาวิทยาลัยในกำกับรัฐบาล" โดยนายวิจิตร ศรีสอ้าน ผู้นำความคิดได้เสนอต่อรัฐบาลของพลเอกชาติชาย ชุณหะวัณ ยอมรับหลักการและให้ถือปฏิบัติตามแนวความคิดนี้ในแผนอุดมศึกษาระยะยาว 15 ปี (พ.ศ.2533-2547) และการจัดตั้งมหาวิทยาลัย เทคโนโลยีสุรนารีต้นแบบของแนวความคิดมหาวิทยาลัยของรัฐที่ไม่เป็นส่วน ราชการ รวมทั้งรัฐบาลของนายอานันท์ ปันยารชุน ได้สานต่อความคิดนี้โดยกากรนำมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสรุนารีมาเป็นต้นแบบของการตราพระราช บัญญัติมหาวิทยาลัยลักษณ์ พ.ศ.2535 สู่การปฏิบัติจริง ส่วนการเคลื่อนไหวออกจากระบบราชการของมหาวิทยาลัยของรัฐที่เป็นส่วนราชการไม่ประสบผลสำเร็จสำหรับหลักการและแนวความคิดเกี่ยวกับความเป็นอิสระของมหาวิทยาลันอาจถูกต้องและเหมะสมในหลายประเทศแต่การที่จะทำให้เกิดขึ้นใน มหาวิทยาลัยระบบราชการนั้นเป็นปัญหา แรงกระตุ้นที่ทำให้เกิดแนวความคิดเกี่ยวกับความเป็นอิสระของมหา วิทยาลัยไทยได้แก่ปัญหาของมหาวิทยาลัย การสนับสนุนของรัฐบาล และเศรษฐศาสตร์สังคม ความพยายามผลักดันที่ประสบความสำเร็จและล้มเหลวเกิดจากกลุ่มผู้ผลักดัน กลุ่มประชาคมของมหาวิทยาลัย และกลุ่มผู้บริหารประเทศ