การขยายตัวของเศรษฐกิจการค้าทั้งภายในและภายนอกประเทศ ทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงภายในโครงสร้างของสังคมไทยมาก่อนสนธิสัญญาเบาริง ความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวทำให้คนกลุ่มต่าง ๆ ค่อย ๆ เป็นอิสระจากระบบการควบคุมกำลังคนมาประกอบอาชีพในวิถีทางต่าง ๆ กัน ด้วยเหตุนี้ก่อนการปฎิรูปการปกครองประเทศอย่างเป็นทางการใน พ.ศ. 2435 จึงมีผู้ประกอบอาชีพต่าง ๆ เกิดขึ้นในสังคมเมืองอย่างมากมาย นักปี่พาทย์ก็เป็นกลุ่มคนอีกกลุ่มหนึ่งซึ่งค่อย ๆ เป็นอิสระจากระบบการควบคุมกำลังคน พร้อมกับการเติบโตของการจัดงานประเพณีพิธีกรรมและมหรสพการบันเทิง โดยเฉพาะในสมัยรัชกาลที่ 5 รัฐและชนชั้นสูงให้การสนับสนุนอาชีพนักปี่พาทย์เพราะปี่พาทย์เป็นสิ่งซึ่งแสดงถึงความมีอารยธรรมของประเทศทางด้านวัฒนธรรมการดนตรีและการบันเทิง โดยเหตุที่ปี่พาทย์เป็นกิจกรรมความบันเทิงที่กลุ่มเจ้านายชั้นสูงให้ความนิยมและอุปถัมภ์ จึงแบ่งนักปี่พาทย์ได้เป็น2 กลุ่ม คือ นักปี่พาทย์ในความอุปถัมภ์ และนักปี่พาทย์ผู้ประกอบอาชีพอิสระ ในสมัยรัชการที่ 6 สถานภาพของนักปี่พาทย์ในความอุปถัมภ์ของราชสำนักได้รับการส่งเสริมมากกว่าแต่ก่อน ขณะเดียวกันการเติบโตของวัฒนธรรมทางการบันเทิงในหมู่ราษฎรทั่วไปทำให้มีนักปี่พาทย์สกุลต่าง ๆเกิดขึ้นมาแต่ครั้งนั้น บทบาทและปริมาณของนักปี่พาทย์ที่เพิ่มขึ้นนับเป็นดัชนีที่ชี้ให้เห็นถึงวัฒนธรรมทางด้านดนตรีไทยที่เติบโตขึ้น ซึ่งจะเห็นได้จากการบันเทิงรูปแบบต่าง ๆ ที่อยู่ในความนิยม อาทิเช่น ละครร้อง ลิเก