วิทยานิพนธ์ (ศศ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2551

ศึกษาประวัติความเป็นมาและลักษณะการแสดงโขนชักรอกของคณะโขนหลวงราชพงศ์ โดย หลวงราชพงศ์ภักดี (หม่อมราชวงศ์เลี่ยม วัชรีวงศ์) และเพื่อวิเคราะห์การสืบทอดและลักษณะการแสดงโขนชักรอกของคณะโขนหลวงราชพงศ์ในปัจจุบัน ผลการวิจัยพบว่า การแสดงโขนชักรอกของคณะโขนหลวงราชพงศ์ ก่อตั้งโดย หลวงราชพงศ์ภักดี (หม่อมราชวงศ์เลี่ยม วัชรีวงศ์) เมื่อ พุทธศักราช 2470 เพื่อดำเนินรอยตามบรรพบุรุษแห่งราชสกุลวัชรีวงศ์ ด้วยการรวบรวมนักเรียนโรงเรียนพรานหลวง กรมมหรสพ และผู้แสดงคณะเจ้าขาวของบิดา คือ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัชรีวงศ์ มาร่วมกันจัดการแสดงโขน จนต่อมามีชื่อเสียงในการจัดการแสดงโขนชักรอกเป็นอย่างมาก คณะโขนหลวงราชพงศ์จัดการแสดงโขนในรูปแบบของโขนหน้าจอ โขนชักรอก และโขนหน้าไฟ ผู้แสดงในระยะแรกมี 2 กลุ่ม คือ กลุ่มนักเรียนโรงเรียนพรานหลวง กับกลุ่มคณะเจ้าขาว ระยะหลังมี 2 กลุ่ม คือ กลุ่มราชการซึ่งดำเนินการโดยกรมศิลปากร และกลุ่มเอกชน การฝึกซ้อม เป็นฝึกหัดการแสดงโขนตามหลักสูตรของโรงเรียนนาฏศิลป และการฝึกหัดตามบ้านของครูแต่ละท่าน วิธีการแสดง ผู้แสดงจะทราบบทบาทของตัวละครในการแสดงตอนต่างๆ ที่จะต้องแสดง เมื่อไปถึงสถานที่แสดงหรือก่อนจะแต่งตัวเท่านั้น การจัดการแสดงโขนเป็นไปตามแบบแผนของการแสดงโขนที่มีมาแต่โบราณทุกประการ เครื่องแต่งกายและหัวโขน ได้รับเครื่องแต่งกายและหัวโขนมาจากคณะละครเจ้าขาว อีกทั้งมีการสร้างเครื่องแต่งกายเพิ่มขึ้นด้วย ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดง จะบรรเลงด้วยวงปี่พาทย์ วงปี่พาทย์ที่ร่วมแสดง ได้แก่ คณะกาหลง คณะจงกล คณะคลองบางใหญ่ เป็นต้น โอกาสและสถานที่แสดง จัดการแสดงโขนเนื่องในงานมงคลและงานอวมงคล สถานที่แสดงส่วนใหญ่จะเป็นวัดหรือลานกว้าง โขนคณะนี้เดินทางไปแสดงตามจังหวัดต่างๆ เกือบทั่วประเทศไทย การสืบทอดและลักษณะการแสดงในปัจจุบัน เมื่อ พ.ศ. 2490 หลังจากที่หลวงราชพงศ์ภักดีถึงแก่กรรม หม่อมราชวงศ์แส วัชรีวงศ์ ผู้เป็นน้องสาวได้ดำเนินกิจการคณะโขนหลวงราชพงศ์ต่อมา จนกระทั่งท่านชราภาพจึงได้เลิกล้มไป เมื่อ พุทธศักราช 2515 ผู้ที่เกี่ยวข้องกับคณะโขนหลวงราชพงศ์หลายท่านได้เข้ารับราชการในกรมศิลปากร บางส่วนตั้งเป็นคณะโขนศิษย์ครูหยัด (เหลา) จัดการแสดงโขนโดยครูวีระ มีเหมือน งานวิจัยฉบับนี้เป็นแนวทางในการศึกษา การจัดการแสดงนาฏยศิลป์ไทยของคณะโขนและละครรำในอดีต จึงเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อการการรวบรวมองค์ความรู้ทางนาฏยศิลป์ไทยประเภทหนึ่ง