โครงการศึกษากระบวนการมีส่วนร่วมในการจัดการปัญหาหนี้สินของกลุ่มผู้ร่วมพัฒนาชาติ ไทย (ผ.ร.ท.) บ้านกันทรอมใต้ ตำบลกันทรอม อำเภอขุนหาญ จังหวัดศรีสะเกษ เป็นโครงการวิจัย เพื่อท้องถิ่นที่ได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ฝ่ายวิจัยเพื่อ ท้องถิ่น โดยมีวัตถุประสงค์การศึกษา คือ เพื่อศึกษาประวัติศาสตร์ความเป็นมาและวิถีการดำเนิน ชีวิตของกลุ่มผู้ร่วมพัฒนาชาติไทยบ้านกันทรอมใต้ เพื่อศึกษาสภาพการณ์ ปัญหา สาเหตุ และ ผลกระทบจากการเป็นหนี้สินของกลุ่มผู้ร่วมพัฒนาชาติไทย บ้านกันทรอมใต้ เพื่อศึกษาองค์ความรู้ และภูมิปัญญาในการจัดการปัญหาหนี้สินของกลุ่มผู้ร่วมพัฒนาชาติไทยบ้านกันทรอมใต้ และเพื่อ ศึกษากระบวนการมีส่วนร่วมในการจัดการปัญหาหนี้สินอย่างยั่งยืนของกลุ่มผู้ร่วมพัฒนาชาติไทย บ้านกันทรอมใต้ มีการดำเนินงาน 2 ช่วง คือ ช่วงที่ 1 เป็นการศึกษาเก็บรวบรวมข้อมูล และช่วงที่ 2 เป็นการทดลองปฏิบัติการ เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยวิธีการสำรวจ สัมภาษณ์ และประชุมกลุ่มย่อย ใช้ กระบวนการดำเนินงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นที่เน้นการมีส่วนร่วมของชุมชน เริ่มตั้งแต่การวิเคราะห์ปัญหา ชุมชน การเตรียมทีมวิจัย การเตรียมชุมชน การเก็บข้อมูล การปฏิบัติการทดลอง การสรุปวิเคราะห์ ข้อมูล การนำเสนอผลการศึกษาต่อชุมชน และการจัดทำรายงานผลการวิจัย จากการดำเนินการวิจัย สรุปได้ว่า กลุ่ม ผ.ร.ท. และชุมชนเป็นหนี้สินในระบบและนอกระบบ แหล่งหนี้สินคือ ธ.ก.ส. กขคจ. สหกรณ์หมู่บ้าน กองทุนหมู่บ้าน และจากเพื่อนบ้าน ญาติพี่น้อง ภาวะหนี้สินที่ชุมชนเป็นนั้น เป็นผลต่อเนื่องมาจากค่าใช้จ่ายในครัวเรือน ได้แก่ ค่าไฟ ค่าน้ำ ค่าการ เล่าเรียนบุตรหลาน ค่ารักษาพยาบาล ค่าเหล้า /เบียร์ ค่าบุหรี่ ค่าภาษีสังคม ค่าอาหาร ค่า เครื่องสำอาง ค่าโทรศัพท์ ค่าเครื่องนุ่งห่ม ค่าเครื่องปรุงอาหาร ค่าใช้จ่ายในชีวิตประจำวัน ค่า เดินทางสัญจร ค่าหวย และรายจ่ายจากการลงทุนทำการเกษตร ที่ชุมชนได้ปรับเปลี่ยนวิถี การเกษตรที่เน้นความรวดเร็ว พึ่งพาเทคโนโลยีมากขึ้น และพึ่งปัจจัยการผลิต เช่น ปุ๋ย ยากำจัด วัชพืช สารเคมี เป็นต้น แต่การทำเกษตรไม่ว่าจะเป็นข้าว มันสำปะหลัง ยางพารา ซึ่งเป็นอาชีพหลัก ของคนในชุมชนกลับไม่มีความแน่นอน ทั้งในเรื่องผลผลิตและราคาในแต่ละปี และต้องเผชิญกับ ความเสี่ยงด้านปัญหาความแห้งแล้ง น้ำท่วม ชาวบ้านต้องลงทุนมากแต่กับผลตอบแทนกลับได้น้อย กว่า ทำให้เกิดภาระหนี้สินสะสมมาเรื่อยๆ ดังนั้น การวิจัยครั้งนี้ในส่วนของปฏิบัติการทดลองจึงทดลองแก้ไขปัญหาหนี้สินทั้งในระดับ ครัวเรือน คือ ทำการทดลองลดรายจ่ายในครัวเรือน โดยใช้บัญชีครัวเรือนเป็นเครื่องมือช่วย และใน ระดับกลุ่ม คือ การลดต้นทุนการผลิตโดยการรวมกลุ่มกันทำปุ๋ยหมักชีวภาพเพื่อใช้เอง เนื่องจากทีม วิจัยได้วิเคราะห์แล้วว่าสาเหตุของการเป็นหนี้ที่พบ คือ การลงทุนทางการเกษตรไม่ได้ผล การถูก ชี้นำโดยนโยบาย / กระแสภายนอก และค่าครองชีพสูง เป็นเรื่องที่เกินความสามารถที่จะควบคุมได้ แนวทางที่ชุมชนสามารถทำได้คือการปรับแนวคิด พฤติกรรมการใช้จ่าย และการช่วยเหลือกันเพื่อ การพึ่งตนเองของคนในชุมชนเป็นหลัก จากการดำเนินงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นที่ทีมวิจัยได้เก็บรวบรวมข้อมูลและการทดลองปฏิบัติการ ทำให้พบว่า กระบวนการมีส่วนร่วมในการจัดการปัญหาหนี้สินอย่างยั่งยืนของกลุ่มผู้ร่วมพัฒนาชาติ ไทยบ้านกันทรอมใต้ ควรประกอบด้วยขั้นตอนการเก็บข้อมูลร่วมกัน เพื่อค้นหาสาเหตุปัญหาหนี้สิน ร่วมกัน (อย่างจริงจัง) คือ การเก็บข้อมูลด้วยตนเองว่าปัญหาหนี้สินที่มีอยู่นั้นมีสาเหตุมาจาก อะไรบ้าง รายจ่าย รายรับ มาจากอะไร มีความสมดุล สอดคล้องกันหรือไม่ เป็นต้น ขั้นตอนการ วิเคราะห์ข้อมูลร่วมกัน โดยนำข้อมูลของแต่ละคนมาเปรียบเทียบ วิเคราะห์ร่วมกันเพื่อให้เกิดความ ตระหนักในปัญหาร่วมกัน ไม่มองว่าหนี้สินเป็นปัญหาเป็นเรื่องที่ต้องคิดแก้ไขเพียงลำพัง และ ขั้นตอนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน อาจใช้เวทีแลกเปลี่ยนภายในชุมชน สร้างโอกาสให้คนใน ชุมชนได้มาแลกเปลี่ยนแนวคิด วิถีการดำเนินชีวิต การจัดการปัญหาหนี้สิน ค่าใช้จ่ายของแต่ละ ครัวเรือน เพื่อให้เกิดการปรับแนวคิด ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมให้เหมาะสม และลดพฤติกรรมเสี่ยงต่อ การก่อหนี้สินในครัวเรือน เป็นการสรุปบทเรียนการใช้ชีวิตที่ไม่เป็นหนี้และชีวิตที่เป็นหนี้ของคนใน ชุมชน ทั้งนี้ จากกระบวนการดำเนินงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นทำให้ทีมวิจัยได้เรียนรู้เกี่ยวกับการทำวิจัย และเห็นความสำคัญของการทำวิจัย ได้ทบทวน ทำความเข้าใจเกี่ยวกับชุมชนของตนเอง และได้ ทบทวน ทำความเข้าใจเกี่ยวกับปัญหาหนี้สินอย่างมีส่วนร่วม นอกจากนี้การเข้ามาเป็นทีมวิจัยและ ทำวิจัยร่วมกันครั้งนี้ทำให้ทีมวิจัยแต่ละคนมีการเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นในตัวทีมวิจัย ได้แก่ เกิดการรับ ฟังความคิดเห็นของคนอื่นมากขึ้น กล้าแสดงออก กล้านำเสนอความคิด กล้าพูดในเวทีประชุม มี แนวคิดใหม่ เป็นระบบมากขึ้น การทำวิจัยช่วยฝึกให้ทีมวิจัยมีความคิดที่เป็นระบบมากขึ้น คือ ทำ อะไรเป็นขั้นตอน เกิดความร่วมมือ ความสามัคคีในการทำงานเป็นทีม และเกิดการพัฒนาทักษะการ เก็บข้อมูลชุมชน -