โครงการวิจัยเรื่องแนวทางการสืบทอดองค์ความรู้เรื่องผักพื้นบ้านเพื่อปลุกจิตสำนึกการอนุรักษ์ คลองตูหยงของชุมชนบ้านคลองขุด หมู่ที่ 6 ตำบลปากบาง อำเภอเทพา จังหวัดสงขลา มีวัตถุประสงค์เพื่อ ศึกษาข้อมูลพื้นฐานชุมชนทุ่งลาน บ้านคลองขุด ศึกษาความหลายของผักพื้นบ้านในระบบนิเวศน์คลอง ภูมิปัญญาและองค์ความรู้การใช้ประโยชน์ พฤติกรรมการบริโภคผักพื้นบ้าน กระบวนการสืบทอดองค์ ความรู้เรื่องผักพื้นบ้าน และแนวทางสร้างความร่วมมือของคนในชุมชนในการฟื้นฟูความหลากหลายของ ผักพื้นบ้านในคลองตูหยง โดยใช้คลองตูหยงบริเวณชุมชนทุ่งลาน บ้านคลองขุด เป็นพื้นที่ในการศึกษา ระยะทางประมาณ 3 กิโลเมตร และสมาชิกชุมชนทุ่งลานหมู่ 6 บ้านคลองขุด ในการศึกษาวิจัย ด้วย วิธีการรวบรวมข้อมูลพื้นฐาน สอบถามคนในพื้นที่ และวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพรรณนา ทำการสำรวจ สังเกต และวิเคราะห์โดยใช้ระบบภูมิศาสตร์สารสนเทศ (GIS) สอบถาม สัมภาษณ์ และวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการหา ค่าความถี่ ร้อยละ จัดเวทีสัมมนาเชิงปฏิบัติการ เวทีนำเสนอผลการศึกษาคืนข้อมูลให้ชุมชน และวิเคราะห์ ข้อมูลด้วยวิธีเชิงพรรณนา จากผลการศึกษาสรุปได้ว่าชุมชนทุ่งลานบ้านคลองขุด ตั้งอยู่ที่หมู่ 6 ตำบลปากบาง อำเภอเทพา จังหวัดสงขลา ก่อตั้งมาประมาณ 60 ปีก่อน มีแม่น้ำเทพา คลองตูหยง และคลองย่านยาวไหลผ่าน ชุมชน ทุ่งลานมีประชากรทั้งหมด 311 คน 56 ครัวเรือน ซึ่งเป็นเครือญาติกัน มีมัสยิดนูรุสสลาม และร้านค้า 2 ร้านในชุมชน สามารถเดินทางได้ด้วยรถยนต์ รถไฟและเรือ มีโรงเรียนบ้านคลองขุด และโรงเรียนรักษ์ อิสลามตั้งอยู่ภายในชุมชน สมาชิกส่วนใหญ่ใช้ระบบประกันสุขภาพของรัฐ โดยรักษาที่อนามัยตาแปดและ โรงพยาบาลเทพา คนในชุมชนทั้งหมดนับถือศาสนาอิสลาม ที่ดินโดยส่วนใหญ่ทำการปลูกยางพารา ที่ดิน สาธารณะอยู่ริมคลองซึ่งบางพื้นที่ถูกจับจองแต่สภาพป่าไม้ปัจจุบันยังสามารถพบได้บริเวณริมคลองที่ยังไม่ มีการบุกรุกและจับจอง จำนวนผักพื้นบ้านริมคลองตูหยงที่พบทั้งหมด 46 ชนิด 35 วงศ์ เป็นพันธ์ไม้ป่า ชายเลนที่แท้จริง 6 ชนิด 4 วงศ์ นอกนั้นเป็นพันธุ์ไม้ป่าปก จากการแบ่งพื้นที่ศึกษา 8 ส่วน พบการ กระจายพันธุ์ที่มีจำนวนมากในแต่ละพื้นที่ได้แก่ ลำเท็ง ยอ น้ำใจใคร่ ปรงทะเล กะพ้อ โกงกาง เป้งทะเล กำแพงเจ็ดชั้น ผักพื้นบ้านโดยส่วนใหญ่อยู่ในช่วงการออกยอด ดอกและผล ส่วนใหญ่คนในพื้นที่หาผักริม คลอง รู้จัก และพบบ่อยที่สุดได้แก่ ต้นปรงทะเล ซึ่งกะพ้อเป็นผักพื้นบ้านที่หายากที่สุด ผักที่ปลูกมาก ที่สุดได้แก่ มะเขือ ผักพื้นบ้านที่ขายที่ตลาดมากที่สุดได้แก่ ผักหวานบ้าน ส่วนใหญ่คนในชุมชนจะเก็บปรง ทะเลและลำเท็ง โดยเก็บทุกฤดู เก็บมากกว่า 4 ครั้งต่อเดือน และนำส่วนของยอดมาประกอบอาหารแบบ ต้มจิ้มน้ำพริกหรือบูดู สำหรับกระบวนการสืบทอดองค์ความรู้เรื่องผักพื้นบ้าน พบว่าปัญหาการลดลงของ ผักพื้นบ้านโดยหลักเกิดจาก วิถีชีวิตที่เปลี่ยนแปลงไปจากธรรมชาตินิยมสู่วัตถุนิยม การขยายพื้นที่ปลูก ยางพารา การขยายพื้นที่ทำนากุ้ง น้ำท่วม และการเพิ่มขึ้นของจำนวนสมาชิกในชุมชน นอกจากนี้ เกิด จากการรับประทานผักพื้นบ้านที่น้อยลง ซึ่งเป็นการเพิ่มค่าใช้จ่ายในครัวเรือนมากขึ้น ขาดแหล่งเรียนรู้ และการถ่ายทอดเรื่องผักพื้นบ้าน สำหรับแนวทางการอนุรักษ์ผักพื้นบ้านและกระบวนการสืบทอดองค์ ความรู้ สามารถทำได้ 3 วิธีคือ นำผักพื้นบ้านมาปลูกหรือเว้นไว้ตามพื้นที่ต่างๆของคนในชุมชน ชักชวน ผู้อื่นให้ปลูกหรืออนุรักษ์ผักพื้นบ้าน ต้องมีกระบวนการสืบทอดองค์ความรู้การใช้ประโยชน์ภายใน ครอบครัว โรงเรียน กลุ่มแม่บ้าน แม่ครัวของชุมชน คนเฒ่าคนแก่ หมอพื้นบ้าน และกลุ่มประมงพื้นบ้าน ในส่วนการสร้างความร่วมมือในการอนุรักษ์และฟื้นฟูผักพื้นบ้านริมคลองตูหยง ทำได้โดย จัดตั้งกลุ่ม อนุรักษ์และฟื้นฟูคลองขึ้นมา การจัดให้ริมฝั่งคลองตูหยงเป็นแหล่งเรียนรู้ของนักเรียนในโรงเรียนในเขต ตำบลปากบาง ทางด้านพืชผักพื้นบ้าน พืชสมุนไพร พืชป่าชายเลน สัตว์บก และสัตว์น้ำ จัดตั้งกลุ่มประมง พื้นบ้าน เสนอโครงการอนุรักษ์และฟื้นฟูคลองตูหยงให้อยู่ในแผนพัฒนาท้องถิ่นขององค์การบริหารส่วน ตำบลปากบาง สำหรับเมนูอาหารผักพื้นบ้านที่นำมาสาธิต ได้แก่ แกงเลียง น้ำพริกผักลวก บูดูผักต้ม แกง ส้มกุ้งกับส้มหลากลม แกงส้มปลากระบอกกับส้มหลากลม ยำยอดกะพ้อ แกงกะทิยอดปรงกับกุ้งสด เมนู ประดิษฐ์ ได้แก่ ยอดปรงชุบแป้งทอด ผัดหมึกยอดลำเท็ง ผลจากการศึกษาใช้เป็นแนวทางการสร้างกลุ่ม อนุรักษ์ความหลากหลายพืชผักพื้นบ้านและอนุรักษ์คลองตูหยง เกิดกติกาและแนวทางความร่วมมือของ คนในชุมชนในการฟื้นฟูความหลายหลายของผักพื้นบ้านในคลองตูหยง เกิดความร่วมมือขององค์กรภาคี ในการสนับสนุนกิจกรรมอนุรักษ์ความหลากหลายพืชผักพื้นบ้านและอนุรักษ์คลองตูหยงต่อไปในอนาคต