โครงการวิจัยเรื่อง “การบริหารจัดการน้ำสำหรับทำนาในพื้นที่ชลประทาน โดยการมีส่วนร่วมของชุมชนบริเวณโครงการฝายบ้านกาเด็ง ตำ บลกาลิซา อำ เภอระแงะ จังหวัดนราธิวาส” มีวัตถุประสงค์ คือ 1) เพื่อศึกษาแนวทางการบริหารจัดการพื้นที่ทำนาให้ได้ผลผลิตเพิ่มขึ้นด้วยการใช้ประโยชน์จากโครงการฝายบ้านกาเด็งให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด 2) เพื่อศึกษาแนวทางการจัดตั้งกลุ่มกองทุนเพื่อการทำนาหรือธนาคารข้าวโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนในบริเวณโครงการฝาย บ้านกาเด็ง กระบวนการดำเนินการ เริ่มด้วย การคัดเลือกพื้นที่ดำเนินโครงการวิจัย ประมวลสภาพปัญหาคัดเลือกประเด็นเป็นโจทย์วิจัย จัดกิจกรรมสัมพันธ์ สร้างการเคลื่อนไหวของชุมชนเพื่อรวมใจในการทำวิจัยเพื่อท้องถิ่น ร่วมกันสร้างฝายชะลอน้ำขนาดเล็ก เพิ่มน้ำต้นทุนให้ฝายกาเด็ง ขุดลอกตะกอนทรายหน้าฝายบ้านกาเด็ง ปรับพื้นที่ทดลองปลูกข้าวพื้นบ้าน 5 สายพันธุ์ ผลิตปุ๋ยหมักชีวภาพเพื่อใช้ในการทำนา และเรียนรู้การเก็บตัวอย่างดินส่งวิเคราะห์ ผลการดำเนินงานในระยะที่ 1 ตั้งแต่เดือนพฤษภาคม – ธันวาคม 2553 ได้จัดกิจกรรมสร้างความสัมพันธ์ของสมาชิกกลุ่มผู้ใช้น้ำที่ประกอบอาชีพทำนาผ่านการเปิดโครงการวิจัย แข่งขันจับหนูนาซึ่งเป็นศัตรูของต้นข้าวในนาที่รื้อรังมาหลายปี มีคณะแสลงสีละ ศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัวของชาวมลายูที่เป็นเอกลักษณ์ การแสดงดีเกร์ฮูลูของเด็กนักเรียน มีคณะนักเรียนเข้ามาร่วมกิจกรรมเรียนรู้การทำนา สายพันธุ์ของข้าว เครื่องมือการทำนา และการจัดการน้ำระบบฝาย ผลที่เกิดขึ้นระหว่างจัดกิจกรรมโดยไม่ได้คาดการณ์ คือ การลงพื้นที่ของผู้ว่าราชการจังหวัดนราธิวาส(นายธนน เวชกรกานนท์) ให้คำแนะนำในการชะลอน้ำด้วยการสร้างฝายขนาดเล็ก 6 แห่ง บริเวณต้นน้ำ เพื่อให้มีน้ำต้นทุนเพียงพอต่อการทำนา ข้อค้นพบจากเดิม คือ สายพันธุ์ข้าวพื้นเมือง จากเดิมที่เข้าใจว่ามีเพียงพันธุ์ข้าว “ปาดียามุง” (ข้าวโบราณ) เพียงสายพันธุ์เดียว เมื่อได้พูดคุยกับชาวนาในพื้นที่ ทำให้รู้ว่ามีพันธุ์ข้าวพื้นบ้านไม่ต่ำกว่า 5 สายพันธุ์ และกลายเป็นเครื่องมือในการพูดคุยอย่างออกรสชาติของคนในชุมชน ทุกครั้งที่พูดเรื่องข้าวพันธุ์ต่างๆ จะเกิดความกระตือรือร้นที่จะพาลงไปดูในพื้นที่ ไปดูวิธีการปลูก ปริมาณน้ำที่ใช้ ไปดูลักษณะการออกช่อรวง รูปร่างเมล็ดข้าว และความเอร็ดอร่อยของข้าวแต่ละชนิด นอกจากนี้ยังได้รับความอนุเคราะห์จากสำนักงานเกษตรอำเภอระแงะ สนับสนุนเมล็ดข้าวเปลือกพันธุ์“เล็บนก ปัตตานี” ปริมาณ 300 กิโลกรัม ในการทดลองปลูกในพื้นที่ด้วย นอกจากพันธุ์ข้าวพื้นเมืองแล้วชาวนาต้องการทดลองปลูกข้าวพันธุ์ “หอมมะลิ” ที่ถือเป็นสัญลักษณ์ของข้าวไทยที่มีชื่อเสียงไปทั่วโลกด้วย ในโอกาสที่จัดกิจกรรมแข่งขันจับหนู กองกำลังทหารที่มาประจำในพื้นที่มาจากกองทัพภาคที่2 ซึ่งทหารมีภูมิลำเนาเป็นคนพื้นเพภาคตะวันออกเฉียงเหนือ แหล่งปลูกข้าวหอมมะลิที่สำคัญการแลกเปลี่ยนหนูนากับข้าวเปลือกพันธุ์หอมมะลิจึงเกิดขึ้น กรณีความตั้งใจที่จะหารายได้จากการขายตะกอนทรายหน้าฝายนั้น เมื่อดูปริมาณแล้วไม่เพียงพอที่จะขายได้เป็นกอบเป็นกำ แต่เห็นถึงความจำเป็นที่จะต้องขุดตะกอนออก เพื่อให้น้ำได้ไหลผ่านเข้าคลองไส้ไก่ เข้าพื้นที่ทำนาได้ทั่วถึง การใช้แรงงานคนในการขุดแต่ง ทำให้รู้คุณค่าของฝายในโครงการพระราชดำริมากขึ้น รู้องค์ประกอบของโครงสร้างอาคาร และการทำงานของกลไกฝายของชลประทานดีขึ้น ขณะที่ฝายขนาดเล็กที่ใช้ไม้ไผ่ กระสอบทรายกั้นเป็นฝายชะลอน้ำ ทำได้เพียง 1 จุด จากที่ตั้งเป้าหมายไว้ทั้งหมด 6 จุด เนื่องจากเข้าสู่ช่วงฤดูกาลทำนา และปริมาณน้ำที่เริ่มมากขึ้นจากฝนที่ตกบริเวณเหนือฝาย วิธีลดต้นทุนการผลิตในการทำนา คือ การผลิตปุ๋ยขึ้นใช้เอง โดยได้รับความรู้จากสำนักงานพัฒนาที่ดินจังหวัดนราธิวาส ในการทดลองทำจริง และได้เก็บวัตถุดิบจำพวกเศษผัก ผลไม้ที่ตลาดนัดมาให้แม่บ้านทำลองหมักในถัง ชูบทบาทสตรีในการทำงานร่วมกันอย่างแข็งขัน เมื่อกล่าวถึงปุ๋ยอินทรีย์ ย่อมเกี่ยวข้องกับดิน เจ้าหน้าที่พัฒนาที่ดินจังหวัดนราธิวาสยังได้สนองความต้องการของชาวบ้านที่อยากจะรู้ว่าหน้าดินที่ตนเองทำนาอยู่นั้นเป็นเช่นใด มีผลต่อผลผลิตข้าวต่อไร่หรือไม่ ด้วยการสอนวิธีการเก็บตัวอย่างดินเพื่อส่งตรวจพิสูจน์ ซึ่งอยู่ในระหว่างการรอผล และเมื่อทราบข้อมูลแล้ว จะได้มีการหารือปรับปรุงบำรุงรักษาดินให้อุดมสมบูรณ์ต่อไป ปริมาณผลผลิตข้าวต่อไร่ยังไม่เป็นที่แน่ชัด หลังจากที่ชาวบ้านได้ทดลองวัดขนาดพื้นที่ในแปลงนาก่อนเก็บเกี่ยวนั้น การวัดขนาดไม่ได้ตรงกับมาตรฐาน มีความคลาดเคลื่อนไปมากประกอบกับเก็บข้อมูลเพียงสายพันธุ์เดียวคือปาดียามุง กิจกรรมดังกล่าวจึงต้องทำใหม่ในการทำนาในฤดูกาลถัดไปกับทุกสายพันธุ์ที่ทดลองปลูก แล้วนำมาเปรียบเทียบกันว่าสายพันธุ์ใดให้ปริมาณสูงสุด ต้นทุนการผลิตต่ำสุด คุณภาพโดยรวมดีที่สุด เพื่อนำผลผลิตที่เหลือจากบริโภคในครัวเรือนรายปี มาจัดตั้งเป็นธนาคารข้าว โดยขายให้โรงสีชุมชนและจัดเก็บเป็นตัวเงินในบัญชีธนาคารของชุมชน โดยมีจุดมุ่งหมายในการบริหารจัดการกลุ่มชาวนา กลุ่มผู้ใช้น้ำ และกิจกรรมการทำนาของชุมชนอย่างยั่งยืน