การศึกษาและพัฒนารูปแบบการเลี้ยงโค-กระบือที่เหมาะสมบนพื้นที่สูง กรณีศึกษา :ต.วังกวาง อ.น้ำหนาว จ.เพชรบูรณ์ มีวัตถุประสงค์ คือ 1) เพื่อศึกษารูปแบบ ข้อมูลสถานการณ์ผู้เลี้ยงโค-กระบือ และภูมิปัญญาในการเลี้ยงโค-กระบือของชาวบ้านจากอดีตถึง ปัจจุบัน เพื่อยกระดับกระบวนการเรียนรู้ของกลุ่มผู้เลี้ยงโค-กระบือในตำบลวังกวาง 2) เพื่อค้นหารูปแบบ วิธีการ ในการเลี้ยงโค-กระบือ บนพื้นที่สูงที่สอดคล้องเหมาะสมกับพื้นที่ ตำบลวังกวาง 3) เพื่อศึกษาการนำรูปแบบการเลี้ยงโค-กระบือที่สอดคล้องเหมาะสมกับพื้นที่สูงไปปฏิบัติของชาวบ้านในตำบลวังกวาง การดำเนินการวิจัยในครั้งนี้ได้ศึกษาและเก็บรวบรวมข้อมูลที่หลากหลายวิธีการ มีการศึกษาเอกสารในชุมชน หนังสือ วารสาร บทความและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง การสัมภาษณ์เชิงลึกโดยการใช้แบบสัมภาษณ์ สัมภาษณ์ปราชญ์ชาวบ้านที่เป็นผู้เลี้ยงโค-กระบือในอดีต และกลุ่มผู้เลี้ยงโค-กระบือในปัจจุบัน การพัฒนารูปแบบการเลี้ยงโค-กระบือ โดยนำเอาผลการศึกษาที่ได้จากการศึกษาวิจัยไปทดลองปฏิบัติ การนำเสนอรูปแบบการเลี้ยงโค-กระบือที่เหมาะสมให้กับชุมชนและหน่วยงานในท้องถิ่นได้รับรู้และเข้าใจ รวมทั้งการหาแนวทางความร่วมมือ การป้องกันปัญหาความขัดแย้งกันระหว่างผู้เลี้ยงโค-กระบือกับเจ้าของสวนยางพาราและสวนไม้ผลในชุมชน ผลการศึกษาวิจัยในครั้งนี้พบว่า พื้นที่หมู่บ้านเป้าหมาย จำนวน 3 หมู่บ้าน ได้แก่ บ้านวังกวาง หมู่ 2 , บ้านวังกวาง หมู่ 11 และบ้านซำม่วง หมู่ 5 ตำบลวังกวาง อำเภอน้ำหนาว จังหวัดเพชรบูรณ์ มีรูปแบบการเลี้ยงโค-กระบือ ในชุมชน 5 รูปแบบ คือ 1)การเลี้ยงโค-กระบือไว้ที่บ้านมีการเกี่ยวหญ้าให้กิน 2)การล้อมสวน นา ไร่ด้วยลวดแล้วปล่อยกระแสไฟฟ้าช็อต 3)รูปแบบการเลี้ยงในป่าชุมชน ทำคอกไว้ในป่า 4)รูปแบบการเลี้ยงแบบปล่อยป่าอุทยานฯ 5) รูปแบบนายฮ้อยเลี้ยงไว้ใกล้บ้านรอการขาย ซึ่งแต่ละรูปแบบจะมีข้อดี ข้อจำกัดที่แตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับศักยภาพของผู้เลี้ยงโค-กระบือแต่ละคน โดยมีปัจจัยที่มาเกี่ยวข้อง ได้แก่ จำนวนแรงงาน ทุนแปลงเกษตร แหล่งทรัพยากรธรรมชาติที่อยู่ใกล้เคียงและความมุ่งมั่นทางด้านจิตใจที่มีต่อการเลี้ยงโค-กระบือ ทั้งนี้ ในการเลือกรูปแบบในการเลี้ยงโค-กระบือให้เหมาะสมกับพื้นที่สูงของ อำเภอน้ำหนาว ในสถานการณ์ปัจจุบันที่พื้นที่เป็นแหล่งต้นน้ำและสถานภาพทางกฎหมายเป็นพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ มีข้อจำกัดทางด้านกฎหมายเข้ามาเกี่ยวข้อง และมีกระแสของการปลูกยางพาราขยายเข้ามาในพื้นที่เป็นจำนวนมาก มีการเข้ามากว้านซื้อที่ดินของนายทุนและชาวสวนยางจำนวนมากทำให้มีผลกระทบกับผู้เลี้ยงโค-กระบือเป็นอย่างมากและมีกรณีพิพาทกันระหว่างผู้เลี้ยงโค-กระบือกับเจ้าของสวนยางพาราและกับเจ้าหน้าที่ป่าไม้ ทางคณะนักวิจัยไทบ้านได้ค้นพบแนวทาง รูปแบบของการเลี้ยงโค-กระบือให้เหมาะสมกับพื้นที่ และมีสิ่งที่เป็นข้อควรคำนึงในการเลี้ยงโค-กระบือให้เหมาะสมกับพื้นที่สูงน้ำหนาว ได้แก่ 1.การเลือกพันธุ์โค-กระบือ ควรเป็นพันธุ์ในท้องถิ่นหรือซื้อในพื้นที่ใกล้เคียงที่มีสภาพภูมิประเทศและภูมิอากาศที่ใกล้เคียงกัน เนื่องจากเคยมีเกษตรกรที่ซื้อโค-กระบือมาจากพื้นราบกว่าที่โค-กระบือจะมีการปรับตัวให้เข้ากับสภาพพื้นที่ได้ต้องใช้ระยะเวลานาน บางตัวหากินไม่เป็นเพราะไม่เคยหากินในเขตที่สูง อากาศหนาว และสภาพร่างกายโค-กระบือผอมลงมาก บางรายปรับตัวไม่ได้ ไม่นานต้องตาย 2.การจัดการ ควรล้อมรั้วแปลงเกษตรและปลูกหญ้าเสริมอาหารด้วย เพื่อป้องกันไม่ให้โค-กระบือเข้าไปเหยียบกล้ายางพารา เกิดกรณีพิพาทเสียค่าปรับไหมกัน ทำให้สูญเสียเงินและรายได้จากการขายโค-กระบือ รวมทั้งเกิดความขัดแย้งกันขึ้นภายในชุมชนด้วย 3.การดูแลรักษาและป้องกันโรค ควรมีการใช้พืชสมุนไพรในท้องถิ่นในการดูแลรักษาโค-กระบือเมื่อเจ็บป่วย และประยุกต์ใช้แนวทางการรักษาแผนปัจจุบันด้วย 4.การจัดระบบแปลงเกษตรแปลงหญ้าเลี้ยงสัตว์ให้ครบวงจร ในแปลงเลี้ยงสัตว์นอกจากการล้อมรั้วป้องกันโค-กระบือ ออกไปแล้วในแปลงต้องมีการทำสระน้ำ แหล่งน้ำให้โค-กระบือด้วย มีการเลี้ยงปลา เลี้ยงเป็ด ไก่ ปลูกพืชผัก ไม้ยืนต้นควบคู่ไปด้วย จะทำให้สามารถลดรายจ่ายค่าอาหารในครัวเรือน ค่าปุ๋ยสำหรับทำการเกษตร สามารถมีรายได้จากการขายโค-กระบือเหมือนกับเงินสะสมที่มีเพิ่มขึ้นทุก ๆ ปี 5.การจำหน่าย ควรรู้ทันกลเม็ดเคล็ดลับการซื้อขายโค-กระบือของพ่อค้าด้วย เพื่อจะไม่เสียเปรียบพ่อค้ามากนัก 6.การวางแผนและการจัดการชีวิตของเจ้าของโค-กระบือให้เหมาะสมและพอเพียง ถึงแม้รายได้จากการเลี้ยงโค-กระบือจะไม่สามารถทำเงินได้จำนวนมากเหมือนกับการทำไร่ข้าวโพด แต่การเลี้ยงในจำนวนที่พอดีกับศักยภาพและความสามารถในการดูแลโค-กระบือให้ดี จะสามารถทำให้เจ้าของมีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นได้ ไม่เสี่ยงกับราคาที่ผันผวน มีหลักประกันที่มั่นคง เป็นอาชีพที่เกษตรกรมีความเชี่ยวชาญดีอยู่แล้ว และสิ่งสำคัญคือระบบคิดและความมุ่งมั่นเอาใจใส่ของเจ้าของโค-กระบือ ที่ตกผลึกทางความคิดไม่วิ่งตามกระแสพืชเศรษฐกิจที่มีแต่ความเสี่ยง หันมาอยู่กับไร่กับสวนหวังพออยู่พอกินและปลดหนี้สินในอนาคต 7.ควรสร้างเครือข่าย กลุ่มผู้เลี้ยงโค-กระบือในชุมชน เพื่อช่วยเหลือกันและกันในยามที่โค-กระบือเจ็บป่วยและตาย รวมทั้งมีเวทีในการพูดคุยแลกเปลี่ยนประสบการณ์การเลี้ยงโค-กระบือ การให้กำลังใจกันของผู้เลี้ยงโค-กระบือ