งานวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) รวบรวมข้าวพันธุ์พื้นเมือง 2) ศึกษาการเจริญเติบโต ผลผลิต และองค์ประกอบผลผลิตข้าวพันธุ์พื้นเมือง และ 3) เพื่อศึกษาคุณภาพและอายุการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ของข้าวพันธุ์พื้นเมือง ซึ่งการศึกษาครั้งนี้แบ่งการดำเนินการวิจัยออกเป็น 3 ขั้นตอน ได้แก่ 1) รวบรวมพันธุ์ข้าวพื้นเมืองในเขตพื้นที่จังหวัดมหาสารคาม และพื้นที่ใกล้เคียง 2) ศึกษาการเจริญเติบโตและผลผลิตข้าวพันธุ์พื้นเมืองที่รวบรวมได้ และ 3) ศึกษาคุณภาพและอายุการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ข้าวพันธุ์พื้นเมือง เมื่อนำข้าวปลูกศึกษาการเจริญเติบโต ผลผลิต และองค์ประกอบผลผลิต จากการรวบรวมพันธุ์ข้าวจากแหล่งต่าง ๆ ได้ข้าวจำนวน 40 สายพันธุ์ ได้แก่ โสมมาลี มะลิดั้งเดิม ขาวใหญ่ ลืมผัว กุหลาบดำ หวิดหนี้ ปะกาอำปึล อีน้อย ก่ำกาดำ ขาวปากหม้อ เจ้าแดง รากไผ่ หอมคลองหลวง เหลืองกำแมด ดอขาว พม่า น้ำสะกุย 19 ก่ำดำเตี้ย สันป่าตอง ผาแดง หอมดง สัมพันธ์แดง ข้าวดอ แก่นดู่ นางมล หินกอง สันปลาหลาด เหลืองแก้ว เหลืองใหญ่ นางหก ก่ำเป๋ กอเดียว ข้าวม่วง หอมนางนวล ข้าวเหนียวแดง เหลืองบุญมา หอมสกล กู้เมืองหลวง กข 6 และขาวดอกมะลิ 105 ณ คณะเทคโนโลยีทางการเกษตร มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม อำเภอเมือง จังหวัดมหาสารคาม ระหว่างเดือนมิถุนายนถึงเดือนธันวาคม พ.ศ. 2558 และบันทึกข้อมูลการเจริญเติบโตด้านความสูง การแตกกอ วันออกดอกและวันเก็บเกี่ยว จำนวนรวงต่อกอ จำนวนเมล็ดดี และเมล็ดลีบ น้ำหนัก 1,000 เมล็ด น้ำหนักเมล็ด น้ำหนักฟางแห้ง ดัชนีเก็บเกี่ยว พบว่า ข้าวพื้นเมืองสายพันธุ์ต่าง ๆ มีเจริญเติบโต ผลผลิต และองค์ประกอบผลผลิตแตกต่างกันทั้งในลักษณะความสูง จำนวนหน่อต่อกอ วันออกดอกและวันเก็บเกี่ยว จำนวนรวงต่อกอ จำนวนเมล็ดต่อรวง น้ำหนัก 1,000 เมล็ด ผลผลิตน้ำหนักเมล็ด น้ำหนักฟางแห้ง น้ำหนักแห้งทั้งหมด และดัชนีเก็บเกี่ยว โดยข้าวพันธุ์พื้นเมืองให้ผลผลิตมากที่สุด ได้แก่ ข้าวพันธุ์สันป่าตอง กู้เมืองหลวง หอมนางนวล มะลิดั้งเดิม สันปลาหลาด และ โสมมาลี ซึ่งให้น้ำหนักเมล็ดมากที่สุด ตามลำดับ โดยข้าวพันธุ์พื้นเมืองดังกล่าวให้ผลผลิตต่ำกว่าข้าวพันธุ์ กข 6 ยกเว้นข้าวพันธุ์สันป่าตองเพียงพันธุ์เดียว แต่ข้าวพื้นเมืองพันธุ์ดังกล่าวให้ผลผลิตสูงกว่าข้าวขาวดอกมะลิ 105 ข้าวพันธุ์พันธุ์พื้นเมืองที่ให้ผลผลิตสูงเป็นพันธุ์ที่มีการสร้างมวลชีวภาพมากและมีค่าดัชนีเก็บเกี่ยวสูง เมื่อนำเมล็ดพันธุ์ข้าวพันธุ์พื้นเมืองและพันธุ์เปรียบเทียบ จำนวน 33 สายพันธุ์ (จำนวนเมล็ดพันธุ์มีจำกัด) ได้แก่ โสมมาลี มะลิดั้งเดิม ขาวใหญ่ ลืมผัว กุหลาบดำ ปะกาอำปึล ก่ำกาดำ ขาวปากหม้อ เจ้าแดง รากไผ่ เหลืองกำแมด พม่า ก่ำดำเตี้ย สันป่าตอง ผาแดง หอมดง สัมพันธ์แดง ข้าวดอ แก่นดู่ นางมล หินกอง สันปลาหลาด เหลืองแก้ว เหลืองใหญ่ ก่ำเป๋ กอเดียว ข้าวม่วง หอมนางนวล ข้าวเหนียวแดง เหลืองบุญมา กู้เมืองหลวง กข 6 และขาวดอกมะลิ 105 มาเก็บรักษาในสภาพควบคุมอุณหภูมิ (4 - 7 องศาเซลเซียส) และสภาพอุณหภูมิห้อง (25 - 35 องศาเซลเซียส) แล้วนำมาทดสอบคุณภาพที่อายุการเก็บรักษา 2, 4, 6, 8, 10 และ 12 เดือนหลังการเก็บเกี่ยว จากการศึกษาพบว่า เมล็ดพันธุ์มีความงอก เวลาเฉลี่ยในการงอก และดัชนีความงอกแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญยิ่งทางสถิติเมื่อเปรียบเทียบระหว่างสายพันธุ์ โดยสายพันธุ์ที่มีความงอกสูงตลอดการเก็บรักษา ได้แก่ พันธุ์ ก่ำกาดำ สันป่าตอง แก่นดู่ ข้าวม่วง และขาวดอกมะลิ 105 เป็นต้น ขณะที่พันธุ์หอมนางนวล และกุหลาบดำมีความงอกต่ำสุด สำหรับเวลาเฉลี่ยในการงอก พันธุ์ปะกาอำปึล กอเดียว และข้าวใหญ่ ใช้เวลาเฉลี่ยในการงอกต่ำสุด ขณะที่พันธุ์ก่ำเป๋ ข้าวเหนียวแดง และข้าวดอ มีเวลาเฉลี่ยในการงอกค่อนข้างสูง และสำหรับค่าดัชนีความงอกข้าวพันธุ์ขาวใหญ่ สันป่าตอง ปะกาอำปึล และข้าวม่วง มีความแข็งแรงสูงเมื่อเปรียบเทียบกับข้าวพันธุ์อื่นๆ ขณะที่ข้าวพันธุ์กุหลาบดำ ลืมผัว และหอมนางนวลมีค่าดัชนีความงอกต่ำที่สุด และเมื่อเปรียบเทียบอายุการเก็บรักษาที่แตกต่างกับ พบว่า เมล็ดพันธุ์ข้าวทุกสายพันธุ์มีแนวโน้มงอกได้เร็วและแข็งแรงเพิ่มขึ้นเมื่ออายุการเก็บรักษายาวนานขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่อายุการเก็บรักษา 10 เดือนหลังการเก็บเกี่ยว โดยเฉพาะพันธุ์ลืมผัว กุหลาบดำ เหลืองแก้ว หอมนางนวล เหลืองบุญมา และกู้เมืองหลวง ที่ความงอกของเมล็ดพันธุ์มีค่าสูงขึ้นเมื่ออายุการเก็บรักษายาวขึ้น นอกจากนี้ พบว่า การเก็บรักษาด้วยอุณหภูมิแตกต่างกันมีผลให้คุณภาพของเมล็ดพันธุ์ข้าวมีค่าแตกต่างกัน โดยการเก็บรักษาในสภาพควบคุมอุณหภูมิ (4 - 7 องศาเซลเซียส) มีแนวโน้มให้คุณภาพของเมล็ดพันธุ์ข้าวบางพันธุ์มีคุณภาพสูงกว่าการเก็บรักษาในสภาพอุณหภูมิห้อง เช่น พันธุ์ ปะกาอำปึล เจ้าแดง และเหลืองแก้ว เป็นต้น ขณะที่การเก็บรักษาในสภาพอุณหภูมิห้องทำให้คุณภาพของเมล็ดพันธุ์ข้าวบางพันธุ์มีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้นเมื่อเปรียบเทียบกับการเก็บรักษาในสภาพควบคุมอุณหภูมิ เช่น พันธุ์ลืมผัว กุหลาบดำ และก่ำเป๋ เป็นต้น คำสำคัญ: ข้าวพันธุ์พื้นเมือง ดัชนีเก็บเกี่ยว คุณภาพเมล็ดพันธุ์ ความงอกของเมล็ดพันธุ์ และการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์