วิทยานิพนธ์ (ผ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2556

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาพัฒนาการภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองปาย 2) วิเคราะห์องค์ประกอบและคุณค่าภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองปาย 3) วิเคราะห์แนวโน้มการเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองปาย โดยมีระเบียบวิธีวิจัยหลักคือ การสำรวจภาคสนาม แบบสอบถาม และการสัมภาษณ์ผู้รู้ในท้องถิ่น ผลการศึกษาพบว่า เมืองปายมีพัฒนาการภูมิทัศน์วัฒนธรรม 3 ช่วง โดยช่วงที่ 1 (พ.ศ.1855-2397) เป็นช่วงแรกเริ่มในการตั้งถิ่นฐานของเมืองปาย โดยกลุ่มชาวไทใหญ่เข้ามาเป็นกลุ่มแรก ในช่วงนี้มีภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองปายถูกกำหนดโดยสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ โดยมีวัฒนธรรมของชาวไทใหญ่เป็นตัวสนับสนุน ก่อให้เกิดรูปแบบการตั้งถิ่นฐานที่มีอัตลักษณ์บริเวณชุมชนเวียงเหนือและชุมชนเวียงใต้ ต่อมาในช่วงที่ 2 (พ.ศ.2398-2537) เป็นช่วงของชุมชนเริ่มมีการขยายตัว เป็นผลจากการสร้างถนนจากเชียงใหม่เข้าสู่เมืองปาย โดยกองทัพญี่ปุ่น ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองปายเริ่มปรับเปลี่ยนไปบ้างแต่ไม่มากนัก รูปแบบการตั้งถิ่นฐานยังคงเป็นชุมชนไทใหญ่ที่สอดคล้องกับสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติ แต่มีการขยายตัวไปตามถนนสาย 1095มากขึ้น และในช่วงที่ 3 (พ.ศ.2538-ปัจจุบัน) ช่วงของการเปลี่ยนแปลงจากการท่องเที่ยว โดยเฉพาะการก่อสร้างที่พักและสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับนักท่องเที่ยวที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ส่งผลกระทบต่ออัตลักษณ์การตั้งถิ่นฐานและวิถีชีวิตของประชาชนในชุมชน ซึ่งมีแนวโน้มที่ปัญหาจะทวีความรุนแรงยิ่งขึ้นในอนาคต หากไม่มีการอนุรักษ์ชุมชนที่เหมาะสม จากการศึกษาพบว่าชาวไทใหญ่ที่เป็นกลุ่มคนส่วนใหญ่ในเมืองปายมีอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่ โดดเด่น ประกอบกับสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติที่เป็นที่ราบขนาดเล็กกลางหุบเขา ก่อให้เกิดองค์ประกอบภูมิทัศน์วัฒนธรรมที่สำคัญคือ องค์ประกอบด้านสุนทรียภาพประกอบด้วย รูปแบบการตั้งถิ่นฐานแบบตารางกริด สถาปัตยกรรมวัดศรีดอนชัยและวัดหลวง พื้นที่เกษตรกรรม และแม่น้ำปาย องค์ประกอบด้านวัฒนธรรมและสังคมประกอบด้วย พื้นที่เกษตรกรรมที่ติดลำเหมืองและบริเวณที่ลาดเชิงเขา วัดต่างๆ และศาลเจ้าเมือง และองค์ประกอบด้านประวัติศาสตร์ประกอบด้วย คันดินคูน้ำ ประตูเมืองเก่า บ่อน้ำฮู วัดศรีดอนชัย และวัดหลวง ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองปาย พบว่ามีแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงที่เด่นชัดในด้านสุนทรียภาพบริเวณพื้นที่เกษตรกรรม ซึ่งเปลี่ยนแปลงเป็นที่พักและรีสอร์ท ข้อเสนอแนะในการอนุรักษ์ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองปาย ประกอบด้วยมาตรการทางผังเมืองในการควบคุมกิจกรรมการใช้ที่ดิน และการออกเทศบัญญัติเพื่อควบคุมรูปแบบสถาปัตยกรรมให้เหมาะสม รวมถึงมาตรการจูงใจ เพื่อให้สามารถรักษาอัตลักษณ์ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของท้องถิ่นให้คงอยู่สืบไป