การศึกษาวิจัยเรื่อง การสืบค้นและการจัดการมรดกทางวัฒนธรรมเมืองพะเยาเพื่อการ
พัฒนาเมืองยั่งยืนอย่างสร้างสรรค์ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาและรวบรวมข้อมูลด้านมรดกทาง
วัฒนธรรมของเมืองพะเยา 2) จัดท าแผนที่พัฒนาการมรดกทางวัฒนธรรมของเมืองพะเยา 3) เพื่อ
ศึกษาแนวทางการพัฒนาเมืองพะเยาที่สอดคล้องกับมรดกทางวัฒนธรรมในด้านการวางผังเมือง
การท่องเที่ยว และการจัดการมรดกทางวัฒนธรรมของเมืองพะเยาอย่างยั่งยืน
ผลการศึกษาพบว่า ทางด้านหลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีของเมืองพะเยา
พบว่าหลักฐานที่ใช้ในการศึกษาข้อมูลของการตั้งถิ่นฐานของเมืองพะเยา มีความเป็นมาตั้งแต่ก่อน
พุทธศตวรรษที่ 19 นั้นเป็นช่วงเวลาที่ยังไม่มีการจดบันทึกเรื่องราวเป็นลายลักษณ์อักษร จึง
จ าเป็นต้องใช้หลักฐานประเภท ต านาน นิทานปรัมปราเรื่องเล่า ส่วนหลักฐานในช่วงหลังพุทธ
ศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา ในเมืองพะเยาพบจารึกหนิ ทรายจ านวนมาก จารกึ ด้วยอกั ษรฝกัขาม
เนื้อหาของจารึกเกี่ยวข้องกับเมืองพะเยาภายใต้การปกครองของอาณาจักรล้านนา และ
ความสัมพันธ์กับอาณาจักรสุโขทัย รวมทั้งเรื่องราวของพระพุทธศาสนาในเมืองพะเยา
ในการศกึษาลกัษณะทางการศกึษามรดกทางสถาปตัยกรรมดา้นเรอืนพักอาศัยพื้นถิ่น พบ
จ านวน 15 หลัง มีอายุการก่อสร้างตั้งแต่ 40 – 60 ปีมีวิธีการการก่อสร้าง และใช้แรงงานการ
ก่อสร้างโดยอาศัยเครือญาติและเจ้าของบ้านเป็นแรงงานที่ช่วยเหลือในการก่อสร้าง โดยอาศัยไหว้
วาน หรือ การลงแขกขอแรงกันสลับสลับเปลี่ยนกันก่อสร้างไปตามบ้านต่างๆ จนเป็นเหตุผลที่มาของ
การเรียกชื่อ “เฮือนวาน” ส่วนมรดกทางสถาปตัยกรรมดา้นอาคารศาสนา พบว่ารูปแบบของหลังคา
ประกอบด้วย 9 รูปแบบ นิยมการใช้สีขาวเป็นสีพื้นและท าการตกแต่งด้วยการทาสีอื่น เช่น สีเหลือง
สีแดง และสีทอง รูปแบบของหน้าบรรณแบ่งออกเป็น 5 กลุ่ม ประกอบด้วย หน้าบรรณลวดลายพันธ์
พฤกษา หน้าบรรณแบบตกแต่งลายเครือเถาว์ หน้าบรรณแบบตกแต่งลายด้วยเทพพนม หน้าบรรณ
แบบตกแต่งลายเครอืเถาวแ์ละรปู ปนั้พระพุทธเจา้ หน้าบรรณแบบตกแต่งดว้ ยลายเครอืเถาวแ์ละรูป
ธรรมจักร ส่วนรูปแบบของคันทวยพระวิหาร มีลักษณะอยู่ 2 กลุ่ม ประกอบด้วย คันทวยตามแบบ
เอกลักษณ์งานสถาปตัยกรรมแบบวดั มาตรฐานภาคกลาง และคนั ทวยตามแบบเอกลกั ษณ์งาน
สถาปตัยกรรมแบบพน้ืเมอืงภาคเหนือ ลักษณะของซุ้มประตูและหน้าต่างมี 2 ลักษณะคือ ซุ้มประตู
แบบเรือนยอดแบบปราสาทและรูปแบบซุ้มประตูแบบพื้นเมืองภาคเหนือ มีการประดับและตกแต่งซุ้ม
ประตูหน้าต่าง ดว้ยงานปนู ปนและกระจกสี ั้
การศึกษาแหล่งมรดกทางวฒั นธรรมด้านภูมปิ ญั ญาประเพณีและอาชพี ของอ าเภอเมอืง
พะเยา จ าแนกเป็นจ านวนองค์ความรู้ทั้งหมดได้ 73 องค์ความรู้ จากจ านวนผู้รู้ 274 คน ได้พบ
ธ
ลกั ษณะจ าเพาะของภูมปิ ญั ญาท่ีเก่ียวกับประเภทภูมปิ ญั ญาในพ้ืนท่ีๆ ท่ีส ารวจได้คือ 1) ด้าน
เกษตรพ้ืนบ้าน ภูมิปญั ญาท่ีเก่ียวข้องประกอบไปด้วย เกษตรกรรมพ้ืนบ้าน การปศุสัตว์บ้าน
พันธุกรรมพืชท้องถิ่น สุขอนามัยสัตว์ที่ใช้ประโยชน์ การดูแลรักษาพืชเพาะปลูก 2) ด้านสุขอนามัย
ภูมปิญั ญาท่เีก่ยีวขอ้งประกอบไปดว้ ย อาหารพ้นื บา้น ยาพน้ื บา้น พธิกีรรมพน้ื บ้าน กายภาพบ าบัด
พื้นบ้าน 3) ดา้นสงิ่ ประดษิฐแ์ละเทคโนโลยพี น้ืบา้น ภูมปิญั ญาทเ่ีก่ยีวขอ้งประกอบไปดว้ ย เคร่อืงมอื
อุปกรณ์ เครื่องใช้ในครัวเรือน ศิลปะ หัตถกรรม เครื่องนุ่งห่ม 4) ด้านการจัดการสังคมและวัฒนธรรม
พ้นื บ้าน ภูมปิ ญั ญาท่เีก่ียวข้องประกอบไปด้วย การรกัษาจารตี ประเพณีพธีกรรมความเชื่อ การ ิ
ปลูกฝัง/ส่งเสรมิ ความสามคัคีและ 5) การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมพื้นบ้าน ภูมิ
ปญั ญาท่เีก่ยีวขอ้งประกอบไปดว้ ย การอนุรกัษ์ดนิและน้ า การปรบั ตวักบัสภาวะอากาศ การจดัการ
ทัศนียภาพ การจัดการที่อยู่อาศัย
ด้านแนวทางการพัฒนาเมืองพะเยาที่สอดคล้องกับมรดกทางวัฒนธรรมในด้านการวางผัง
เมือง การท่องเที่ยว และการจัดการมรดกทางวัฒนธรรมของเมืองพะเยาอย่างยั่งยืน พบว่า1) การ
พัฒนาแหล่งมรดกทางวัฒนธรรมด้านประวัติศาสตร์ ควรส่งเสริมและสร้างความตระหนักให้เล็งเห็น
ถึงความส าคัญ คุณค่าของประวัติศาสตร์ของเมืองพะเยา เพื่อให้เกิดความยั่งยืนและความภาคภูมิใจ
รวมถึงการจัดงานประเพณี จัดกิจกรรมเพื่อเกิดการตระหนักและอนุรักษ์อย่างยั่งยืน รวมถึง การจัด
สิ่งอ านวยความสะดวกขั้นพื้นฐานให้แก่นักท่องเที่ยว เพื่อเป็นการเพิ่มศักยภาพในการบริการ
2) การพัฒนาแหล่งมรดกทางวฒั นธรรมดา้นสถาปตัยกรรม พบว่าดา้นสถาปตัยกรรมเรือนพักอาศัย
พื้นถิ่น ควรสืบค้นเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ เพื่อให้คนรุ่นหลังได้รู้จักวิธีการสร้างบ้านและประเพณี
ที่เกี่ยวข้อง และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการท่องเที่ยว วัฒนธรรม องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ควร
ร่วมมือกันในการเข้ามาร่วมวางแผนกับชุมชนในการส่งเสริมให้เกิดการอนุรักษ์เฮือนวานอย่างจริงจัง
ซึ่งจะน าไปสู่ความมีเอกลักษณ์และแรงจูงใจทางการท่องเที่ยวต่อไป ส าหรับแนวทางการอนุรักษ์
มรดกทางสถาปตัยกรรมประเภทอาคารทางศาสนา ควรให้คนรุ่นหลังได้รู้คติความเชื่อที่เกี่ยวข้องกับ
การสร้างวัดแบบดั้งเดิม ซึ่งท าให้เกิดการเห็นคุณค่าและความส าคัญ และการให้ความรู้และชี้ให้เห็น
คุณค่า ความส าคัญของอาคารทางศาสนา รวมถึงการให้ชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการดูแล
รักษา 3) การพฒั นาแหล่งมรดกทางวฒั นธรรมด้านภูมปิญั ญา ประเพณีและอาชีพ พบว่าควรเพิ่ม
มูลค่าทางเศรษฐกิจและสร้างรายได้การต่อยอดทางการท่องเที่ยว การน าองค์ความรู้ไปใช้ในการ
จัดการทรัพยากรธรรมชาติและน าไปสู่การศึกษาและการอนุรักษ์