วิทยานิพนธ์ (อ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2556

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมของเมืองแพร่ที่ขับเคลื่อนโดยอุตสาหกรรมป่าไม้ ตั้งแต่ยุคที่นายทุนท้องถิ่นเมืองแพร่เข้ามาทำอุตสาหกรรมป่าไม้ใน พ.ศ. 2479 จนถึงการประกาศใช้แผนพัฒนาการเศรษฐกิจแห่งชาติ ฉบับที่ 1 พ.ศ. 2504 งานศึกษานี้ให้ความสำคัญกับคนสองกลุ่มที่มีบทบาทสำคัญในการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว คือ นายทุนท้องถิ่นเมืองแพร่ และแรงงานป่าไม้ นายทุนท้องถิ่นเมืองแพร่มีการสะสมทุนขั้นต้นจากการค้าวัวต่างและการค้าขายโดยทางรถไฟที่เด่นชัย กระทั่งกลายเป็นลูกช่วงหรือผู้รับเหมาให้กับบริษัทป่าไม้ต่างชาติในเมืองแพร่ (พ.ศ. 2445-2479) นายทุนท้องถิ่นเมืองแพร่เพิ่มจำนวนและทวีบทบาทมากขึ้นเมื่อเกิดองค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ (พ.ศ. 2490) และบริษัทป่าไม้จังหวัด (พ.ศ. 2498) ส่วนแรงงานป่าไม้ประกอบด้วยชาวขมุและคนท้องถิ่นเมืองแพร่เป็นหลัก ซึ่งทำงานและใช้ชีวิตใน “ปางไม้” ภายใต้การควบคุมของนายทุนท้องถิ่นเมืองแพร่ ที่สืบทอดลักษณะการจัดการมาจากบริษัทต่างชาติ อุตสาหกรรมป่าไม้ได้ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ ที่สำคัญคือการเกิดและขยายตัวของธุรกิจและการบริการ ทั้งโรงเลื่อย โรงบ่มใบยาสูบ ธนาคาร ตลาด ร้านค้า และโรงแรม การคมนาคมขนส่งและลักษณะทางกายภาพของเมืองแพร่ก็มีการปรับเปลี่ยนเพื่อให้สอดคล้องกับเศรษฐกิจที่มีการขยายตัวมากขึ้น อีกทั้งการบริโภคของแรงงานป่าไม้ส่งผลต่อการเติบโตของเศรษฐกิจเมืองแพร่ ทางด้านสังคม อุตสาหกรรมป่าไม้เป็นส่วนหนึ่งที่ก่อให้เกิดการขยายตัวทางการศึกษา ทำให้เกิดการก่อตั้งโรงเรียนป่าไม้ วิทยาลัยช่างไม้ และเกิดการสนับสนุนการศึกษาโดยนายทุนท้องถิ่น นอกจากนี้เศรษฐกิจแบบเงินตราที่ทวีบทบาทพร้อมกับการเข้ามาของอุตสาหกรรมป่าไมยังนำไปสู่การปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตและทัศนคติต่อป่าไม้ จนนำมาสู่การเกิดไม้เถื่อนและระบบนิเวศวิทยาที่เปลี่ยนไป ตลอดจนความสัมพันธ์ในระบบอุปถัมภ์ใหม่ที่มีศูนย์กลางอยู่ที่นายทุนท้องถิ่นที่สร้างอิทธิพลจากอุตสาหกรรมป่าไม้