การศึกษาเรื่อง ปัจจัยที่มีผลต่อการคงอยู่ของการทำ เกษตรทางเลือก : ศึกษาเฉพาะกรณีในจังหวัดขอนแก่น นี้มี ความมุ่งหมายที่จะศึกษาประสิทธิภาพการผลิตของระบบเกษตรกรรม ทางเลือก โดยเน้นการศึกษาประสิทธิภาพการเกื้อกูลกันของผลผลิต และปัจจัยการผลิตของระหว่างกิจกรรมการผลิตต่างๆ ในระบบ เกษตรทางเลือก และศึกษาถึงปัจจัยที่มีผลต่อการคงอยู่ได้ของ เกษตรกรในระบบเกษตรทางเลือก เพื่อนำไปใช้ประโยชน์ใน เชิงนโยบายในการส่งเสริมการทำเกษตรทางเลือกต่อไป การศึกษาประสิทธิภาพการผลิตของระบบเกษตรกรรม ทางเลือกโดยใช้ตารางปัจจัยผลผลิตทำการหาค่าสัมประสิทธิ์ (Technical Coefficient) ของผลผลิตหรือผลพลอยได้ ที่นำกลับมาใช้เป็นปัจจัยการผลิตให้กับกิจกรรมต่างๆ ของ เกษตรทางเลือก ส่วนการศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อการคงอยู่ของ เกษตรกร ใช้แนวคิดของเกษตรกรรายย่อยที่มีเป้าหมายการ ผลิตที่ระดับพอยังชีพและการคงอยู่ได้ จึงหมายถึงสภาพของ การที่มีรายได้สุทธิจากการทำเกษตรทางเลือกในระดับที่ เพียงพอต่อการบริโภคภายในครอบครัวและความมั่นคงของ การคาดการณ์รายได้สุทธิในอนาคต ซึ่งในที่นี้หมายถึงผลรวม ของมูลค่าปัจจุบันของกระแสรายได้สุทธิที่คาดการณ์ในอนาคต ที่มีค่ามากกว่าศูนย์ และปัจจัยที่มีผลต่อการคงอยู่ได้ประกอบ ด้วยปัจจัยทางด้านทรัพยากรมนุษย์คือ ปัจจัยภายในของเกษตร อันได้แก่ความพึงพอใจ (Contentment) ต่อการทำเกษตร ทางเลือกซึ่งวัดจากความพอใจในสุขภาพที่ดีขึ้นจากการไม่ใช้ สารเคมีที่มีพิษในการทำเกษตร ความมุ่งมั่น (Commitment) ในการทำเกษตรทางเลือกซึ่งวัดจากความเข้มข้นของแรงงาน ที่ใช้ (Labor Intensity) และสติปัญญา (Wisdom) ใน การทำเกษตรทางเลือก ซึ่งวัดในรูปของความสามารถในการ จัดกิจกรรมให้มีความผสมผสานแบบเกื้อกูลกัน (Integration) และในเรื่องมูลค่าของผลพลอยได้ที่นำกลับมาใช้ในกิจกรรมการผลิต ในส่วนของปัจจัยภายนอก ได้แก่ เงินลงทุน แหล่งรับซื้อผลผลิต และการสนับสนุนจากภายนอกในการทำเกษตรทางเลือกในด้าน แหล่งเงินทุน ในการคำนวณหารายได้สุทธิ ตลอดจนกระแสรายได้ คาดการณ์ในอนาคตจะพิจารณาเฉพาะต้นทุนและรายได้ที่เกิดขึ้น กับเกษตรกรจากแปลงเกษตรทางเลือก ไม่ได้รวมต้นทุนและผล ประโยชน์จากผลกระทบทางสิ่งแวดล้อม โดยใช้ข้อมูลปฐมภูมิที่ได้ จากการสัมภาษณ์ของเกษตรกรทางเลือกจำนวน 51 รายที่ทำ เกษตรทางเลือกในพื้นที่ 6 หมู่บ้านของจังหวัดขอนแก่น การสุ่ม ตัวอย่างเกษตรกรที่ทำเกษตรทางเลือกใช้วิธีสุ่มเป็นชั้นแบบง่าย (Stratified Random Sampling) เกี่ยวกับผลการผลิตใน ช่วงการเพาะปลูกปี พ.ศ.2539 ผลการศึกษาความสัมพันธ์ของปัจจัยการผลิตและผลผลิต พบว่าค่าสัมประสิทธิ์ของผลผลิต ที่หาได้จากสัดส่วนระหว่างมูลค่า ของการใช้ผลพลอยได้กับรายรับจากผลผลิตทั้งหมดนั้นมีค่า ค่อนข้างต่ำ เนื่องจากจำนวนกิจกรรมการผลิตในระบบมี จำนวนน้อย ความจำกัดของเทคนิควิธีการนำผลพลอยได้หรือ ของเสียกลับมาใช้เพราะเกษตรกรยังอยู่ในระหว่างการเรียนรู้ และมูลค่าต่อหน่วยของผลพลอยได้ดังกล่าวมีมูลค่าต่ำเนื่องจาก ความต้องการผลพลอยได้ยังมีไม่มาก แต่ไม่ได้หมายความว่า ประสิทธิภาพของกิจกรรมการผลิตในระบบเกษตรทางเลือกจะ มีค่าน้อย เพราะเกษตรทางเลือกเป็นระบบการผลิต ที่สร้าง ประโยชน์จากการใช้ทรัพยากรได้อย่างมีประสิทธิภาพโดยเฉพาะ เมื่อเทียบกับเกษตรเชิงเดี่ยว เนื่องจากผลพลอยได้ที่นำกลับ มาใช้เหล่านั้นแท้จริงแล้วคือของเสียในระบบเกษตรเชิงเดี่ยว ซึ่งมีต้นทุนในการจัดการของเสียเหล่านั้น แต่ของเสียเหล่านั้น กลับมาสร้างเป็นผลประโยชน์ให้กับกิจกรรมการผลิตในระบบ เกษตรทางเลือก และไม่ก่อให้เกิดผลกระทบและต้นทุน ผลการศึกษาเรื่องของการคงอยู่ได้นั้นพบว่า มี เกษตรกรจำนวน 16 ตัวอย่างที่มีรายได้สุทธิจากการทำเกษตร ทางเลือกมากกว่าระดับเส้นความยากจนในปี พ.ศ.2539 และ เกษตรกรตัวอย่างจำนวน 45 รายที่เกิดความมั่นคงของการ คาดการณ์กระแสรายได้ในอนาคต และเกษตรกรจำนวน 6 ราย ที่ไม่เกิดความมั่นคงและพยายามที่จะแสวงหารายได้จากภาคการ ผลิตอื่นมากกว่าภาคเกษตร และปัจจัยที่มีผลต่อการคงอยู่ได้ของ เกษตรกรด้านรายได้สุทธิที่มากกว่าระดับพอยังชีพ คือ ความ มุ่งมั่นในการทำงานได้แก่ จำนวนสมาชิกที่ร่วมทำและอัตราส่วน ของพื้นที่เกษตรทางเลือกต่อพื้นที่ที่ถือครองทั้งหมด รวมถึงปัจจัย ด้านสติปัญญาซึ่งได้แก่มูลค่าของผลพลอยได้ที่นำมาใช้มีความ สัมพันธ์ในเชิงบวกต่อรายได้สุทธิจากการทำเกษตร ทางเลือก อย่างมีนัยสำคัญที่ระดับความเชื่อมั่นที่อัตราร้อยละ 90 ในขณะที่ รายได้สุทธิจากการทำเกษตรทางเลือกและอัตราการเพิ่มพื้นที่ เกษตรกรรมทางเลือกในอนาคต มีความสัมพันธ์ในเชิงบวกต่อ ความเป็นไปได้ของความมั่นคงของกระแสรายได้อนาคตอย่าง มีนัยสำคัญที่ระดับความเชื่อมั่นที่อัตราร้อยละ 95 ส่วนปัจจัยด้านภายนอกคือ การสนับสนุนด้านเงินทุนจาก หน่วยงานรัฐบาลมีความสัมพันธ์เชิงลบต่อรายได้สุทธิของการทำ เกษตรทางเลือกที่มากกว่าระดับพอยังชีพอย่างมีนัยสำคัญที่ระดับ ความเชื่อมั่นที่อัตราร้อยละ 95 ซึ่งแสดงให้เห็นถึงข้อผิดพลาด ของนโยบายการให้การสนับสนุนดังกล่าวที่มีลักษณะการกำหนด รูปแบบการลงทุนที่ตายตัว และเกษตรกรในกลุ่มตัวอย่างเพียง ส่วนน้อยเท่านั้นที่ได้รับการสนับสนุน นอกจากนี้ยังได้รับหลังจาก ทำเกษตรทางเลือกเป็นเวลาหลายปี หัวใจสำคัญของการทำเกษตรทางเลือกคือความยั่งยืน ซึ่งเกิดจากการมีกิจกรรมการผลิตที่หลากหลายและแต่ละกิจกรรม มีความสัมพันธ์แบบเกื้อกูลกัน ดังนั้นนโยบายที่ส่งเสริมการทำ เกษตรทางเลือกจึงต้องตระหนักถึงหลักการดังกล่าว และเปิด โอกาสให้เกษตรกรมีการตัดสินใจการผลิตด้วยตนเอง เพราะ เขาเป็นคนที่เข้าใจถึงสภาพข้อจำกัดต่างๆ ของตนเองดีที่สุด โดยเฉพาะอย่างยิ่งกระบวนการจัดสรรเงินทุนสนับสนุนจาก ภาครัฐ ควรจะให้เกษตรกรจัดการด้วยตนเองโดยผ่านกลุ่ม เกษตรกรในแต่ละพื้นที่ และให้เกษตรตำบลประสานงานโดยตรง กับกลุ่มเกษตรกรเหล่านั้น แทนที่จะให้เจ้าหน้าที่ดังกล่าวต้อง ประสานงานกับเกษตรกรทุกครัวเรือนซึ่งไม่มีทางเป็นไปได้ เพราะความไม่เพียงพอของจำนวนบุคลากรของรัฐ