สถูปแบบล้านช้างที่มีอยู่ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย มีลักษณะเฉพาะและ แปลกออกไปจากสถูปอื่นๆ อาจเป็นของที่คิดและมีวิวัฒนาการขึ้นเองในสมัยล้านช้าง หรือเป็น ลักษณะของสถูปในดินแดนภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ที่มีมาแล้วตั้งแต่สมัยทวารวดี ซึ่งพบเห็นประจำจากภาพสลักเป็นรูปสถูปในใบเสมาหินที่พบตามเมืองโบราณลุ่มแม่น้ำชี และตาม บริเวณทั่วทั้งภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบนของประเทศไทย การจัดแบ่งกลุ่มและหมวดหมู่ของ สถูปดังกล่าว ได้มีท่านผู้รู้กระทำมาก่อนแล้ว แต่ในรายละเอียดปลีกย่อยของแต่ละกลุ่มที่แบ่งออก ไปนั้นยังชงักอยู่ เพราะสถูปเหล่านี้ไม่สู้จะมีระเบียบการประดับตกแต่งที่แน่นอนเมื่อเปรียบเทียบ กับปราสาทแบบเขมร หรือสถูปเจดีย์ในภาคกลางและภาคเหนือของประเทศไทย เหตุนั้นการจัดแบ่ง หมวดหมู่สถูปในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ จึงเลือกตามลักษณะสำคัญที่คล้ายคลึงกันเป็นพื้น ส่วนวิวัฒนาการ และความคลี่คลายของสถูปแต่ละหมวดนั้น ได้นำเฉพาะที่ปรากฎชัดเจนและอยู่ในสภาพที่พอจะทำการ ศึกษาได้เท่านั้น โดยเปรียบเทียบกับศิลปะประเทศใกล้เคียงและศิลปะแบบเดียวกัน รวมทั้ง ศิลาจารึกที่สำคัญในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ที่กล่าวถึงสถูปเหล่านี้ ผลการ ศึกษาค้นคว้าครั้งนี้พบว่า สถูปส่วนใหญ่ได้รับการบูรณะซ่อมแซมมาแล้วทั้งสิ้น มีรูปแบบและ กำหนดอายุไม่เก่าเกินกว่าพุทธศตวรรษที่ 20 ไปได้ นอกจากนี้ยังได้รู้จักรูปแบบสถูปแบบล้านช้าง ที่แท้จริงในช่วงพุทธศตวรรษที่ 22-25 ซึ่งก็สอดคล้องกับการศึกษาด้านจารึกล้านช้างในภูมิภาค แถบนี้ ที่ได้ขาดหายไปจากประวัติศาสตร์ คือ ะรหว่างที่ประเทศเขมรเสื่อมลง จนถึงพุทธศตวรรษ ที่ 19-20 อันเป็นยุคปลอดจารึกอีสาน การแบ่งกลุ่มสถูปในภูมิภาคนี้ ได้กำหนดออกเป็นกลุ่มใหญ่ๆ ได้ 6 กลุ่มตามลักษณะสำคัญที่เห็นว่ามีความคล้ายคลึงกันมากที่สุดดังนี้ 1. กลุ่มสถูปที่มีเค้าสืบเนื่องมาจากปราสาทก่ออิฐของขอม 2. กลุ่มสถูปแบบพระธาตุศรีสองรัก 3. กลุ่มสถูปทรงปราสาทยอดเจดีย์ 4. กลุ่มสถูปแบบพระธาตุก่องข้าวน้อย 5. กลุ่มสถูปทรงหกเหลี่ยมและแปดเหลี่ยม 6. กลุ่มสถูปแบบเบ็ดเตล็ด การศึกษาในรายละเอียดของสถูปทั้ง 6 กลุ่มไม่สามารถทำได้ครบทุกกลุ่ม เนื่องจากตัวแปรหลาย ประการดังนี้ 1. การผุพังสลายตามกาลเวลาของตัวสถูปเอง 2. การแสวงโชคของคนบางพวกที่เห็นแก่ประโยชน์ส่วนตน เที่ยวขุดค้นทำลายโบราณวัตถุ โบราณสถาน โดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์ 3. การบูรณปฏิสังขรณ์ของผู้ที่มีจิตศรัทธาในพุทธศาสนา แต่ขาดความรู้ความเข้าใจในเรื่อง การอนุรักษ์โบราณวัตถุ โบราณสถานและรูปแบบของดั้งเดิม 4. การสร้างขึ้นใหม่ครอบทับของเดิมเอาไว้ 5. โบราณสถานแต่ละแห่งอยู่กระจัดกระจายเป็นบริเวณกว้าง จึงเป็นอุปสรรคต่อการค้นหา 6. อิทธิพลช่างท้องถิ่น ตามความนิยมในแต่ละยุคสมัยของตน 7. การกลับไปสร้างเลียนแบบของเดิม หรือเพิ่มเติม ลดส่วนตัดทอนออกไป อย่างไรก็ตามผลของการศึกษาในส่วนที่สามารถทำได้ ทำให้มีข้อมูลใหม่เพิ่มขึ้นจากที่มี ผู้เคยศึกษาไว้ อันจะเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาประวัติศาสตร์และโบราณคดีในภูมิภาคแถบนี้ต่อไป