ความมุ่งหมายของการวิจัยนี้เพื่อวิเคราะห์ภูมิปัญญาชาวบ้าน จากวรรณคดีประเภทนิราช 24 เรื่อง ประเภทนิทาสนคำกลอน 4 เรื่องประเภทกลอนบทละคร 7 เรื่อง โดยศึกษาวิเคราะห์ ภูมิปัญญาชาวบ้าน ด้านการตั้งถิ่นฐาน การสร้างที่อยู่อาศัย การประภอบอาชีพ การประดิษฐ์เครื่องมือเครื่องใช้ การประกอบอาหาร และการถนอมอาหาร การรักษาพยาบาลความเชื่อมั่นและพิธีกรรม การควบคุมสังคม การเดินทาง การติดต่อสื่อสาร การถ่ายทอดความรู้ การบันเทิงและความสัพพันธ์ของภูมิปัญญาชาวบ้านกับสภาพการแว้ดล้อม ทางสังคม และภูมิศาสตร์ ผลการศึกษาภูมิปัญญาชาวบ้านในด้านต่าง ๆ ปรากฏให้เห็นว่า ชาวบ้านได้แสดงที่ให้เห็นภูมิปัญญาชาวบ้านในการนำ ทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่ในท้องถิ่นมาใช้ประโยขน์ด้านต่าง ๆ ได้อย่างคุ้มค่า มีการนำแรงงานสัตว์ พลังงานธรรมชาติ และเครื่องทุนแรงมาช่วยทดแทนแรงงานมนุษย์ รู้จะปรับสภาวะ ธรรมชาติด้วยวิธีต่าง ๆ การแปรรูปวัสดุด้วยเครื่องมือและกรรมวิธี ที่ไม่สลับซับซ้อน การออกแบบรูปทรงโรงเรียนและสิ่งประดิษฐ์ต่าง ๆ ให้เข้ากับสภาพแวดล้อมทางภูมิศาสตร์ และสังคม โดยใช้ความรู้ ประสบการณ์ของตนเอง คนในครองครัว และคนในชุมขชน ด้วยวิธีการร่วมแรง ร่วมความคิดในการทำงานให้สำเร็จไปได้ อย่างรวดเร็ว ความเชื่อทางศาสนามีอิทธิต่อกระบวนการความคิด ของชาวบ้านเป็นอย่างมาก ทำให้เกิดการสร้างสรรค์ผลงานต่าง ๆ อย่างประณีต ทั้งนำมาเป็นเครื่องมือในการควบคุมสังคม การักษาพยาบาล การถ่ายทอดความรู้ สืบทอดแนวคิด และปฏิบัติตน สร้างความสงบสุข ความอบอุ่นทางจิตใจ และความมั่นใจในการดำเนินชีวิต สภาพสังคมและภูมิศาสตร์มีอิทธิพลต่อการกำหนดภูมิปัญญาของชาวบ้าน โดยที่การประดิษฐ์คิดค้น และการแก้ไขปัญหาการดำเนินชีวิตต่าง ๆ ต้องสอดคล้อง เชื่อมโยงกับปัจจัยที่มีอยู่โดยรอบทั้งปรับเปลี่ยนไป ตามสภาพแวดล้อมของสังคมและภูมิศาสตร์