การวิจัยครั้งนี้เป็นการศึกษาถึงบทบาททางด้านสุขภาพจิตชุมชนของหมอธรรมโดยมีวัตถุ ประสงค์เพื่อ ศึกษาถึงประวัติ ภูมิหลัง แนวคิดกระบวนการเรียนรู้ และการให้บริการ บทบาท ในด้านต่างๆ ของหมอ โดยเฉพาะอย่างยิ่งบทบาททางด้านสุขภาพจิตชุมชน การปรับตัวเพื่อการ ดำรงอยู่ของหมอธรรม โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ ผลการวิจัยสรุปได้ดังนี้ 1. หมอธรรมกับการก้าวเข้าสู่การเรียนวิชาธรรมนั้นต้องมีความสนใจ และเล็งเห็น ถึงประโยชน์ของการเป็นหมอธรรมที่มีต่อตนเองและผู้อื่น กระบวนการเรียนรู้วิชาธรรมมี 2 ขั้นคือ การพิสูจน์ตนเอง และเรียนวิชาอาคม ส่วนการที่จะอยู่ในตำแหน่งหมอธรรมและ ได้รับการยอมรับจากชุมชน สิ่งที่สำคัญคือ การปฏิบัติตนให้อยู่ในกรอบหรือข้อปฏิบัติของหมอ ธรรมอย่างเคร่งครัด 2. หมอธรรมในอดีตเป็นผู้ที่ให้บริการด้วยพิธีกรรมเพื่อการรักษาโรคเป็นหลักและการ รักษาโรคด้วยสมุนไพรร่วมด้วย ในปัจจุบันมีการเปลี่ยนแปลงทางด้านเศรษฐกิจ และสังคม วัฒนธรรม ส่งผลให้เกิดปัญหาสุขภาพจิตของคนในชุมชน ดังนั้นจึงพบว่าบทบาทของหมอธรรมใน การบริการด้านสุขภาพจิตชุมชนซึ่งได้แก่การประกอบพิธีกรรมเพื่อส่งเสริมสุขภาพจิตมีเพิ่มขึ้น และนอกจากนั้นยังพบว่าหมอธรรมมีบทบาทในการเป็นผู้นำทางด้านศีลธรรม และทางด้าน ความคิดของคนในชุมชน 3. การปรับตัวของหมอธรรมเป็นไปในลักษณะที่สนองตอบต่อความต้องการของชุมชน มีการ ปรับตัวในส่วนของพิธีกรรมบริการได้แก่ ปรับเทคนิคในการให้บริการ รวมทั้งเพิ่มความเชื่อใน พิธีกรรมที่บริการให้กว้างขึ้นเพื่อตอบสนองชุมชน รวมถึงการปฏิบัติตัวที่เหมาะสมของหมอธรรม ด้วย จากผลการศึกษาทำให้ได้ข้อเสนอแนะว่า หมอธรรมเป็นผู้ที่มีความรู้ ความสามารถทาง สุขภาพจิตและกาย ดังนั้นจึงควรใช้ประโยชน์จากตรงนี้เพื่อพัฒนาระบบบริการสุขภาพของชุมชน เช่นเข้าร่วมกับทีมสุขภาพจิตชุมชน ในการทำงานเพื่อการส่งเสริมสุขภาพจิตของคนในชุมชน