การศึกษาเรื่อง "กระบวนการยอมรับการทำเกษตรกรรม ทางเลือกในหมู่บ้านภาคตะวันออกเฉียงเหนือ กรณีศึกษาหมู่บ้าน หนองใหญ่" มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อทำความเข้าใจในกระบวนการ ขยายตัวและกระบวนการยอมรับการทำเกษตรกรรมทางเลือก และปัจจัยเงื่อนไขที่กำหนดการเกิดขึ้นของกระบวนการ ในฐานะ ที่เป็นทางเลือกหนึ่งในด้านอาชีพ ที่มีนัยยะทั้งในเชิงสังคม หมู่บ้าน สิ่งแวดล้อม และสุขภาพ ในพื้นที่ศึกษา 1 หมู่บ้าน อยู่ในเขตอำเภอลำปลายมาศ จังหวัดบุรีรัมย์ ซึ่งเป็นพื้นที่ ที่มีความเคลื่อนไหวของการทำเกษตรผสมผสานอยู่สูง การศึกษา ในภาคสนามใช้ระยะเวลาประมาณ 3 เดือน ตั้งแต่เดือน กรกฎาคม ถึงเดือนกันยายน 2537 กลุ่มตัวอย่างที่ช้ในการศึกษาแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม คือ กลุ่มที่ทำเกษตรผสมผสานอยู่แล้ว (5 ปีขึ้นไป) กลุ่มที่ เพิ่งจะเริ่มทำ (0-5 ปี) และกลุ่มที่ปฏิเสธ กลุ่มละ 4 คน และบุคคลแวดล้อมอีกประมาณ 15 คน การศึกษาใช้วิธีการ วิจัยเชิงคุณภาพผ่านมุมมองทางมานุษยวิทยา โดยอาศัย เครื่องมือหลาย ๆ อย่างประกอบกัน ได้แก่ การสังเกตอย่าง มีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วม การสัมภาษณ์อย่างไม่เป็น ทางการ และการสัมภาษณ์อย่างเจาะลึก รวบรวมข้อมูล ด้วยการจดบันทึก และวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการวิเคราะห์ เนื้อหา (content analysis) บางส่วนทำการวิเคราะห์ เอกสาร (documentary analysis) ร่วมด้วย ผลการศึกษาพบว่า หมู่บ้านหนองใหญ่ เป็นหนึ่ง ในอีกหลาย ๆ หมู่บ้านในท้องถิ่นภาคต่าง ๆ ของไทยที่อยู๋ ในช่วงของการเปลี่ยนผ่านจากความเป็นชุมชนเกษตรกรรม ไปสู่ความเป็นชุมชนเมืองในทุก ๆ ด้าน ทั้งที่เป็นวิถี การผลิต วิถีชีวิต และการให้คุณค่าทางวัฒนธรรม เป็นต้น การปรับตัวเพื่อตอบรับการเปลี่ยนแปลงจึงเป็นปฏิกิริยา ที่แสดงออกผ่านอาชีพ วิธีคิด และวิถีชีวิต ด้วยเช่นกัน เกษตรผสมผสาน เป็นหนึ่งในปฏิกิริยาของการ ปรับเปลี่ยนในเชิงอาชีพ ที่พบว่ามีจุดกำเนิดจากผู้นำ หมู่บ้าน ผ่านการเชื่อมต่อประสบการณ์จากปราชญ์ชาวบ้าน ในจังหวัดใกล้เคียง ในช่วงต่อมาก็ได้รับการกระตุ้นและ จุดความสนใจโดยองค์กรพัฒนาเอกชน และหน่วยงานของ รัฐอย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้พัฒนาการของกระบวนการรวม กลุ่มขององค์กรชุมชนในภาคอีสานเอง อย่าง เครือข่ายอุ้มชู ไทยอีสาน ก็เป็นส่วนหนึ่งของพลังขับเคลื่อนด้วยเช่นกัน ในท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงและการปรับตัวของ การทำเกษตรผสมผสานตลอดระยะ 10 ปีที่ผ่านมา พบว่า เกษตรผสมผสาน เป็นทางเลือกในเชิงอาชีพที่มีลักษณะ สัมพันธ์ (relative) อยู่กับอาชีพอื่น เช่น หมอนวดแผน โบราณ, ค้าขาย, งานก่อสร้าง, รับจ้างทั่วไป เป็นต้น มิได้เป็นทางเลือกในเชิงอาชีพที่มีความสัมบูรณ์ (absolute) ในตัว โดยมีอุดมการณ์เบื้องหลังที่ทำก็เพื่อเป็นหนทาง หนึ่งที่จะช่วยลดภาระรายจ่ายด้านอาหาร ในบางครั้งอาจมี รายรับเล็ก ๆ น้อย ๆ จากการขายผลผลิต เกษตรกรที่ทำ เกษตรผสมผสานมิได้มีอุดมการณ์เบื้องหลังที่ชัดเจนใน เรื่องของการปฏิเสธการใช้ปัจจัยการผลิตจากภายนอก อย่างปุ๋ยเคมี หรือสารเคมีกำจัดศัตรูพืช หรือการจัดกิจกรรม ต่าง ๆ ในไร่นาให้เกื้อกูลกัน ปรากฏการณ์ดังกล่าวสะท้อน ให้เห็นความคลาดเคลื่อน (misleading) ในการให้ความ หมาย หรือการทำความเข้าใจในตัวของเกษตรผสมผสาน ระหว่างชาวบ้าน (คนใน) กับองค์กรส่งเสริม (คนนอก) ภาพความเคลื่อนไหวของการทำเกษตรผสมผสานใน หมู่บ้าน เกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขที่มีการปรับเปลี่ยนตลอด ระยะเวลาที่ผ่านมา ซึ่งสามารถแบ่งเงื่อนไขออกเป็น 1) เงื่อนไขร่วม หมายถึง เงื่อนไขที่เกิดขึ้นกับทุก ๆ คน ในพื้นที่ ได้แก่ เงื่อนไขทางด้านนิเวศวิทยา

น้ำฝน และ ทรัพยากรดิน เงื่อนไขทางด้านวัฒนธรรม

ทัศนะต่อธรรมชาติ และคุณลักษณะของเกษตรผสมผสาน เงื่อนไขด้านสังคม เศรษฐกิจ และประชากร

กรรมสิทธิ์ในที่ดิน ขนาดที่ดิน และลักษณะของพื้นที่ เงินทุนและแรงงาน ข่าวสารและสื่อ บรรทัดฐานทางสังคม ตลาดและผลผลิต และเงื่อนไขด้าน นโยบายของรัฐ 2) เงื่อนไขเฉพาะ หมายถึงเงื่อนไข ที่เกิดขึ้นกับเฉพาะบางคน หรือบางท้องถิ่น ได้แก่ เงื่อนไขด้านวัฒนธรรม

ความเชื่อมั่นต่อความคิดตนเอง เงื่อนไขด้านสังคม เศรษฐกิจ และประชากร

องค์กร ท้องถิ่น ผู้นำ องค์กรภายนอก เงื่อนไขทั้ง 2 กลุ่มข้างต้น จากงานศึกษานี้ทำได้ แต่เพียงชี้ให้เห็นถึงผลกระทบ (ในเชิงบวก/ลบ/ไม่กระทบ) ต่อการขยายตัวของการทำเกษตรผสมผสาน และจำแนก เงื่อนไขย่อย ๆ เพียงแค่เป็นเงื่อนไขที่จำเป็น (necessary conditions) เท่านั้น ไม่อาจชี้เฉพาะไปถึงความเป็น เงื่อนไขที่พอเพียงได้ (sufficient conditions)