มันสำปะหลัง (~iManihot esculenta~i Crantz.) เป็นพืชเศรษฐกิจที่สำคัญที่มีพื้นที่ ปลูกมากทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เพื่อรักษาเสถียรภาพการให้ผลผลิตของมันสำปะหลังในพื้นที่ ดังกล่าว ควรมีการปรับปรุงบำรุงดิน โดยการปลูกพืชตระกูลถั่วเป็นพืชร่วมระบบกับมันสำปะหลัง จึงได้จัดงานทดลองนี้ขึ้นเพื่อศึกษา การเจริญเติบโต ผลผลิต และองค์ประกอบผลผลิตของมัน สำปะหลังและถั่วลิสง รวมทั้งเปรียบเทียบประสิทธิภาพการใช้พื้นที่ดิน รายได้ และการดูด ใช้ธาตุอาหารของพืช ของระบบการปลูกพืชต่าง ๆ เหล่านั้น โดยดำเนินงานตามแผนการทดลองแบบ Randomized Complete Block Design มี 3 ซ้ำ 6 กรรมวิธี ประกอบด้วย (1) ปลูกมันสำปะหลัง อย่างเดียว ระยะปลูก 100x100 เซนติเมตร (2) ปลูกถั่วลิสงอย่างเดียว ระยะปลูก 50x20 เซนติเมตร (3) ปลูกมันสำปะหลังระยะปลูก 100x100 เซนติเมตร แซมถั่วลิสง 1 แถว (4) ปลูกมัน สำปะหลังระยะปลูก 100x100 เซนติเมตร แซมถั่วลิสง 2 แถว (5) ปลูกมันสำปะหลังระยะปลูก 200x50 เซนติเมตร แซมถั่วลิสง 2 แถว (6) ปลูกมันสำปะหลังระยะปลูก 200x50 เซนติเมตร แซมถั่วลิสง 3 แถว สำหรับมันสำปะหลังที่ปลูกใช้พันธุ์ระยอง 5 และถั่วลิสงพันธุ์ขอนแก่น 4 ดำเนินงานทดลองที่หมวดพืชไร่ คณะเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น จังหวัดขอนแก่น ในปี 2540-2541 ผลการทดลองพบว่า การปลูกถั่วลิสงแซมในระหว่างแถวมันสำปะหลังตามแบบแผนการปลูก ต่าง ๆ กันไม่มีผลทำให้ความสูง ดัชนีพื้นที่ใบ น้ำหนักต้นและใบแห้ง และผลผลิตของมันสำปะหลัง แตกต่างกันทางสถิติ โดยการปลูกมันสำปะหลังระยะปลูก 100x100 เซนติเมตร แซมถั่วลิสง 2 แถว ให้ผลผลิตสูงสุด (11,174 กิโลกรัมต่อไร่) ส่วนผลผลิตของถั่วลิสงพบว่า มีความแตกต่างกัน อย่างมีนัยสำคัญ โดยการปลูกถั่วลิสงอย่างเดียวให้ผลผลิตต่อพื้นที่สูงสุด (242 กิโลกรัมต่อไร่) และการปลูกถั่วลิสง 2 แถว แซมในระหว่างแถวมันสำปะหลัง ระยะปลูก 100x100 เซนติเมตร ให้ ผลผลิตสูงสุด (182 กิโลกรัมต่อไร่) เมื่อเปรียบเทียบระหว่างแบบแผนการปลูกแซมด้วยกัน เมื่อคำนึงถึงรายได้สุทธิเหนือต้นทุนวัสดุ การปลูกมันสำปะหลังระยะปลูก 100x100 เซนติเมตร แซมถั่วลิสง 2 และ 1 แถว ให้รายได้สุทธิเหนือต้นทุนวัสดุมากกว่าการปลูกมันสำปะหลัง อย่างเดียว 1,892 และ 436 บาท/ไร่ ตามลำดับ และให้รายได้สุทธิเหนือต้นทุนผันแปร (ค่าแรงงาน+วัสดุ) มากกว่าการปลูกมันสำปะหลังอย่างเดียว 1,832 และ 376 บาท/ไร่ ขณะที่การ ปลูกมันสำปะหลังระยะปลูก 200x50 เซนติเมตร แซมด้วยถั่วลิสง 2 และ 3 แถว ให้รายได้สุทธิ เหนือต้นทุนวัสดุและรายได้สุทธิเหนือต้นทุนผันแปร ต่ำกว่าการปลูกมันสำปะหลังอย่างเดียว การปลูกมันสำปะหลังแซมด้วยถั่วลิสงตามแบบแผนการปลูกต่าง ๆ กัน สามารถเพิ่มประสิทธิภาพการ ใช้พื้นที่ดินระหว่าง 39-91 เปอร์เซ็นต์ โดยการปลูกมันสำปะหลังระยะปลูก 100x100 เซนติเมตร แซมด้วยถั่วลิสง 2 แถว มีการเพิ่มประสิทธิภาพใช้พื้นที่ดินมากที่สุด เมื่อคำนึงถึงการดูดใช้ธาตุอาหารทั้งระบบ พบว่า การปลูกมันสำปะหลังแซมด้วยถั่วลิสง ทุกกรรมวิธี มีการดูดใช้ธาตุไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียม มากกว่าการปลูกมันสำปะหลัง อย่างเดียว การปลูกมันสำปะหลังระยะปลูก 100x100 เซนติเมตร แซมด้วยถั่วลิสง 1 แถว มีการดูด ใช้ธาตุอาหารมากที่สุด อย่างไรก็ตาม เมื่อมีการคืนเศษซากสู่ดิน การปลูกถั่วละสง 2 แถว แซม ในแถวมันสำปะหลังระยะปลูก 100x100 เซนติเมตร จะคืนธาตุไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียม สู่ดินมากที่สุด 18.9 กิโลกรัมต่อไร่ จึงอาจกล่าวได้ว่าการปลูกมันสำปะหลังรยะปลูก 100x100 เซนติเมตร แซมด้วยถั่วลิสง 2 แถว เป็นแบบแผนการปลูกพืชที่เหมาะสม ในการให้คำ แนะนำเกษตรกรเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการใช้พื้นที่ดิน ในระบบการปลูกพืชที่มีมันสำปะหลัง เป็นพืชหลัก