การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาระบบการผลิตกำลังสำรอง ประเภทนักศึกษาวิชาทหารในจังหวัดขอนแก่น ในประเด็นดังนี้ 1) ความเหมาะสม ของปัจจัยพื้นฐานที่ใช้ในระบบการผลิตกำลังสำรองประเภทนักศึกษาวิชาทหาร 2) ปัญหาที่เกิดขึ้นจากการดำเนินการตามกระบวนการผลิตกำลังสำรองประเภท นักศึกษาวิชาทหาร 3) คุณลักษณะของนักศึกษาวิชาทหารตามวัตถุประสงค์ของ ระเบียบและหลักสูตร และ 4) แนวทางในการพัฒนาระบบการผลิตกำลังสำรอง ประเภทนักศึกษาวิชาทหารที่เหมาะสม กลุ่มตัวอย่างประกอบด้วย 1) ผู้ที่เกี่ยวข้องกับการฝึกวิชาทหารในศูนย์ การฝึกนักศึกษาวิชาทหาร มณฑลทหารบกที่ 23 จำนวน 91 คน 2) ผู้เกี่ยวข้อง กับการฝึกวิชาทหารในสถานศึกษาวิชาทหาร จำนวน 215 คน และ 3) นักศึกษา วิชาทหารชั้นปีที่ 3 (ชาย) ในจังหวัดขอนแก่นปีการศึกษา 2539 จำนวน 2,396 คน รวมเป็นกลุ่มตัวอย่างทั้งหมด 2,702 คน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยเป็น แบบสอบถาม ข้อมูลที่ได้นำมาวิเคราะห์โดยใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์สำเร็จรูป SPSS/PC+ เพื่อหาค่าความถี่ ค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย และค่าเบี่ยงเบนมาตรฐาน ผลการวิจัย 1. ปัจจัยพื้นฐานในระบบการผลิตกำลังสำรองประเภทนักศึกษาวิชาทหาร จำนวน 19 รายการ ผ่านเกณฑ์ขั้นต่ำ 50% จำนวน 6 รายการ เช่น 1) การเข้า สู่ระบบกำลังสำรองของนักศึกษาวิชาทหารที่จบการศึกษาแล้ว 2) การเพิ่มยอดกำลัง สำรองระดับชั้นสัญญาบัตร โดยการประชาสัมพันธ์ 3) การกำหนดอัตราส่วนระหว่าง ครูฝึกกับนักศึกษาวิชาทหาร และไม่ผ่านเกณฑ์ 12 รายการ เช่น เครื่องช่วยฝึก และการควบคุมปริมาณนักศึกษาวิชาทหารอีก 1 รายการมีคะแนนเท่ากัน 2. การดำเนินการตามกระบวนการผลิตกำลังสำรองประเภทนักศึกษา วิชาทหาร โดยภาพรวมมีปัญหาในระดับ ปานกลาง โดยเกือบทุกรายการมีปัญหา ในระดับ ปานกลาง เช่น การศึกษาต่อในระดับสูงขึ้น การรับสมัครและรายงาน ตัว และการฝึกสอน ยกเว้นการแต่งตั้งยศและการประดับยศ และการนำขึ้นทะเบียน และนำปลดเป็นทหารกองหนุนมีปัญหาในระดับ น้อย 3. นักศึกษาวิชาทหารมีคุณลักษณะตามวัตถุประสงค์ของระเบียบและหลักสูตร แล้ว โดยภาพรวมอยู่ในระดับ ปานกลาง โดยมีคุณลักษณะในระดับ มาก ในเรื่อง 1) การมีอุดมการณ์ในการเทิดทูนและยึดมั่นในสถาบันชาติ ศาสนา และพระมหากษัตริย์ 2) ความเข้าใจเรื่องสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน การมีวัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม ประเพณีอันดีงาม 3) การมีความเชื่อมั่นในกองทัพ 4. เพื่อการพัฒนาระบบกำลังสำรองประเภทนักศึกษาวิชาทหารที่ดีขึ้นจึง 1) ควรหาแนวทางและวิธีการที่เหมาะสมเพื่อปรับปรุง แก้ไขปัจจัยพื้นฐานที่ยัง ไม่เหมาะสม 2) ควรหาวิธีการในการจัดการที่เหมาะสมเพื่อแก้ไขปัญหาที่มีอยู่ ให้หมดไป และ 3) ควรดำรงและพัฒนาคุณลักษณะที่พึงประสงค์ และหาวิธีขจัด คุณลักษณะที่ไม่พึงประสงค์ให้หมดสิ้นไป