การศึกษาค้นคว้าแบบอิสระเรื่อง วิวัฒนาการของเขตแดน และการเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ชายแดนไทย-พม่า: กรณีศึกษา บริเวณแม่น้ำสาย-แม่น้ำรวก ครั้งนี้มีวัตถุประสงค์การศึกษา 3 ประการ คือ 1) ศึกษาวิวัฒนาการของเขตแดน 2) ศึกษา การเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ธรรมชาติบริเวณพรมแดน ได้แก่ แนวลำน้ำและสภาพภูมิประเทศ และ 3) ศึกษาการเปลี่ยนแปลง ภูมิทัศน์วัฒนธรรมบริเวณพรมแดนในที่นี้ได้แก่ การใช้ที่ดิน และการตั้งถิ่นฐาน วิธีการศึกษาเป็นการวิเคราะห์จาก เอกสาร ข้อมูลดาวเทียม แผนที่ และการสำรวจภาคสนาม ภายใต้กรอบของแนวทางศึกษาเชิงประวัติ แม่น้ำสาย-แม่น้ำรวกเป็นเขตแดนตอนเหนือของประเทศไทย ทำหน้าที่เป็นเขตแดนไทย-พม่าเป็นระยะเวลานานร่วม 102 ปี เศษ จุดกำเนิดของเขตแดนบริเวณนี้เป็นผลสืบเนื่องมาจาก การแสวงหาอาณานิคม และทรัพยากรของจักรวรรดินิยมอังกฤษ ที่ต้องการผนวกดินแดนอันอุดมไปด้วยทรัพยากรป่าไม้บริเวณภาค เหนือของไทย จนนำไปสู่ข้อพิพาทและการบีบบังคับให้เกิดการ ปักปันเขตแดนในปี พ.ศ. 2436 หลังจากพม่าได้รับเอกราช จึงมีการปักปันเขตแดนกันอีกครั้งหนึ่ง ในลักษณะของเขตแดน แบบคงที่ ในปี พ.ศ. 2530 และเสร็จสิ้นในปี พ.ศ. 2531 มีการลงนามบันทึกความเข้าใจ ปี พ.ศ. 2534 และแลกเปลี่ยน สัตยาบันสารกันในปี พ.ศ. 2535 ถือเป็นเขตแดนตามลำน้ำ ที่ได้รับการปักปันแบบคงที่แห่งแรกของไทย เนื่องจากสภาพ ภูมิประเทศซึ่งเป็นที่ราบลุ่มน้ำ ดินเป็นดินตะกอน ลำน้ำจึง เกิดการคดโค้งกัดเซาะด้านข้างเพื่อปรับตัวเข้าสู่สภาพสมดุล ในหลายบริเวณ การเปลี่ยนทางเดินของลำน้ำจึงเกิดขึ้นได้ง่าย ในช่วงเวลา 67 ปี (พ.ศ.2470-2536) พบว่ามีการเปลี่ยน แปลงทางเดินทั้งสิ้น 41 จุด ทำให้ไทยมีพื้นที่โดยรวมเพิ่ม ขึ้นมากกว่าพม่าประมาณ 7 ตารางกิโลเมตร สภาพภูมิประเทศ ที่เปลี่ยนไปจะเกิดจากตัวการทางธรรมชาติควบคู่ไปกับการ กระทำของมนุษย์ ผลสืบเนื่องจากการกระทำของลำน้ำเป็น รูปลักษณ์ทางธรรมชาติบริเวณที่ราบลุ่มลำน้ำทั่ว ๆ ไป คือ ร่องรอยทางน้ำเก่า ทะเลสาปรูปแอก และที่ลุ่มน้ำขัง ความกว้างของที่ราบน้ำท่วม รวมทั้งความยาวและความกว้าง ของลำน้ำก็มีการเปลี่ยนแปลงเช่นกัน โดยจะผันแปรไปตาม ความคดโค้งของลำน้ำ ซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดในแต่ ละช่วงเวลา สำหรับการเปลี่ยนแปลงโดยมนุษย์นั้นจะอยู่ใน เรื่องของการรุกล้ำชายฝั่งในเขตชุมชนหนาแน่น และการ ทำลายชายฝั่งอันเนื่องมาจากการดูดทราย พื้นที่บริเวณนี้แต่เดิมก่อน พ.ศ. 2470 มีสภาพเป็น ป่าไม้ ประชากรส่วนใหญ่มีอาชีพหาของป่าและล่าสัตว์ จนกระ ทั่งในช่วงหลังสงครามมหาเอเซียบูรพา (พ.ศ. 2490) มีการเคลื่อนย้ายของประชากรเข้าตั้งถิ่นฐานในพื้นที่นี้ เป็นจำนวนมากทำให้พื้นที่ป่าไม้ดั้งเดิมถูกบุกรุกแปรสภาพ เป็นพื้นที่การเกษตรและเขตที่อยู่อาศัยมากขึ้น การเปลี่ยน แปลงสภาพภูมิทัศน์เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ในช่วงแผนพัฒนา เศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 5 (พ.ศ. 2525-2529) ที่เน้นการกำหนดเขตความเจริญในส่วนภูมิภาค และการ พัฒนาการท่องเที่ยว ทำให้พื้นที่เขตเมือง และพาณิชยกรรม บริเวณชายแดนเกิดความหนาแน่น และขยายตัวออกสู่บริเวณ รอบนอกในที่สุด อีกทั้งมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ปัจจุบัน รัฐบาลไทยพยายามมุ่งเน้นให้พื้นที่บริเวณนี้เป็นเขตเชื่อม โยงทางเศรษฐกิจระหว่างประเทศในภูมิภาคตอนบน รูปแบบ ของปัญหาเขตแดนจึงเริ่มเปลี่ยนไปเป็นลักษณะของปัญหาสังคม ปัญหาสภาพแวดล้อม ปัญหาคุณภาพชีวิต ฯลฯ บริเวณพรมแดน มากกว่าจะเป็นปัญหาเกี่ยวกับกรณีพิพาทอ้างสิทธิถือครอง ที่ดินดังที่เกิดขึ้นในอดีต เขตแดนจึงทำหน้าที่เป็นทั้งเส้นแบ่ง เขตอำนาจรัฐและตัวเชื่อมโยงทางเศรษฐกิจและวัฒนธรรม ระหว่างประเทศ