วิทยานิพนธ์ (ผ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2553

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาโครงสร้างและองค์ประกอบทางกายภาพตลาดน้ำ ตลาดบก และระบุโครงสร้างและองค์ประกอบกายภาพร่วมของตลาดน้ำและตลาดบกของย่านตลาดพลู โดยเน้นประเด็นการศึกษาลักษณะทางกายภาพที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงโครงข่ายการสัญจรจากน้ำสู่บก ซึ่งประกอบด้วย 4 ตัวแปรสำคัญได้แก่ โครงข่ายการสัญจร การใช้ประโยชน์ที่ดินและอาคาร ลักษณะแปลงที่ดิน มวลอาคารและพื้นที่ว่างของย่านตลาดพลูตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ผลจากการศึกษาพบว่า ย่านตลาดพลูในยุคเริ่มแรกมีลักษณะการตั้งถิ่นฐานแบบชุมชนการค้าริมน้ำ มีศูนย์กลางกิจกรรมการค้าในรูปแบบ “ตลาดน้ำ” อยู่บริเวณพื้นที่ว่างสาธารณะหน้าวัดริมน้ำ โดยมีคลองบางหลวงเป็นเส้นทางสัญจรทางน้ำสายหลักในการเข้าถึงพื้นที่ในระดับรวม มีถนนตลาดพลู(ทางใน) ที่มีลักษณะวางตัวขนานไปกับคลองบางหลวงในทิศตะวันออก-ตะวันตก เป็นถนนแนวแกนสายหลักที่ในการเข้าถึงพื้นที่และเชื่อมโยงโครงข่ายพื้นที่ว่างสาธารณะ รวมทั้งกิจกรรมต่างๆภายในย่านเข้าไว้ด้วยกันในลักษณะแนวยาว ต่อมาเมื่อมีการพัฒนาโครงข่ายการสัญจรทางบกทั้งทางรถไฟและทางถนนเข้ามาภายในพื้นที่ โครงข่ายถนนสายหลักที่ตัดเข้ามาใหม่นั้นก็ได้ทำการสานตัวเข้ากับถนนตลาดพลู (ทางใน) ในลักษณะโครงข่ายถนนระบบตาราง ซึ่งทำให้ย่านตลาดพลูมีศักยภาพในการเข้าถึงและหลากหลายทิศทางมากขึ้น และได้ส่งผลทำให้เกิดการเคลื่อนที่และเปลี่ยนแปลงของรูปแบบการตั้งถิ่นฐานและกิจกรรมการค้าเป็น “ตลาดบก” ที่เกาะตัวไปในแนวแกนยาวริมถนนสายหลักที่มีศักยภาพสูงในการสัญจรผ่านและเข้าถึงพื้นแทน ทั้งนี้สามารถระบุได้ว่า ถนนตลาดพลู(ทางใน) เป็นโครงสร้างและองค์ประกอบทางกายภาพที่อิทธิพลต่อกระบวนการปรับเปลี่ยนโครงสร้างและองค์ประกอบทางกายภาพจากตลาดน้ำเป็นตลาดบก ที่ส่งผลต่อเนื่องทำให้เกิดโครงข่ายการสัญจรที่มีการสานกันแน่นขึ้น การใช้ประโยชน์ที่ดินและอาคารที่มีความผสมผสานกันอย่างหลากหลาย การแบ่งซอยแปลงที่ดินให้มีขนาดเล็กลง การมีมวลอาคารขนาดเล็กและหนาแน่น ซึ่งทำให้ย่านตลาดพลูมีสัณฐานทางกายภาพที่ละเอียด และยังคงมีความสำคัญในเชื่อมโยงองค์ประกอบทางกายภาพที่สำคัญต่างๆ ได้แก่ วัด ศาลเจ้า ตลาด พื้นที่ว่างสาธารณะ ท่าเรือ และชุมชนที่พักอาศัยเข้าไว้ด้วยกันอย่างต่อเนื่อง ที่สะท้อนให้เห็นถึงกิจกรรมการใช้พื้นที่ทางเศรษฐกิจและสังคมที่แสดงถึงคุณค่าเชิงทวิลักษณ์ของโครงสร้างและองค์ประกอบทางกายภาพร่วมของตลาดน้ำและตลาดบกที่มีมาตั้งแต่อดีตและสืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน