วิทยุชุมชนในประเทศไทยมีการเติบโตอย่างก้าวกระโดดในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา หากแต่การเติบโต ดังกล่าวเป็นไปโดยขาดองค์ความรู้ที่เข้ามารองรับอย่างชัดเจน ความไม่ชัดเจนของกฎหมาย การขาดมาตรการ การควบคุมที่เข้มงวด ตลอดจนการขาดความรู้ ความเข้าใจอย่างแท้จริงในปรัชญาของวิทยุชุมชนทำให้การ ดำเนินการวิทยุชุมชนผิดเพี้ยนไปจากเจตนารมย์ที่ต้องการให้วิทยุชุมชนเป็นดำเนินงานด้านการกระจายเสียงใน ระดับท้องถิ่น ภายใต้ขอบเขตกำลังส่งที่ชัดเจน เพื่อให้เกิดประโยชน์ และตอบสนองต่อความต้องการของชุมชน ได้อย่างแท้จริง ปัจจุบัน หลายส่วนเข้ามาดำเนินงานวิทยุชุมชนเพียงพราะแค่ “ได้คลื่น” มา โดยไม่เข้าใจ แนวทางวิทยุชุมชนที่แท้จริง และหลายส่วนก็เข้ามาลงทุนเพื่อผลประโยชน์ในเชิงการเมือง และธุรกิจ ขณะเดียวกัน วิทยุชุมชนแบบประชาชนซึ่งเป็นวิทยุชุมชน “พันธุ์แท้” กลับหลงเหลืออยู่ในสัดส่วนที่ไม่มากนัก งานวิจัยนี้เป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพเพื่อศึกษากรณี “วิทยุชุมชนคนบ้านดง” ซึ่งเป็นวิทยุชุมชนที่ก่อตั้งโดยพระสงฆ์ในชนบทของประเทศไทยที่มีการดำเนินการอย่างต่อเนื่องมาเป็นเวลากว่า 8 ปี โดยยังคง “อยู่รอด” และ เป็นที่ยอมรับในฐานะสื่อชุมชนที่สร้างคุณประโยชน์ให้แก่ชุมชนได้โดยไม่ขัดแย้งกัน ในขณะเดียวกันทีมวิจัย ได้เข้าไปสร้างกระบวนการจัดการความรู้เพื่อเสริมพลังวิทยุชุมชนคนบ้านดงให้สามารถดำเนินการต่อไปได้ อย่างยั่งยืนด้วย วัตถุประสงค์การวิจัย ประกอบด้วย 1) ศึกษาประวัติ พัฒนาการของวิทยุชุมชนคนบ้านดงในส่วนที่ สัมพันธ์กับบริบทชุมชน และกิจกรรมของชุมชน 2) ศึกษารูปแบบการบริหารจัดการวิทยุชุมชนคนบ้านดง 3) ศึกษาบทบาทหน้าที่ และปัจจัยที่มีผลต่อการทำหน้าที่ของวิทยุชุมชนคนบ้านดง 4) สร้างกระบวนการจัดการ ความรู้เพื่อเสริมพลังวิทยุชุมชนคนบ้านดง 5) ศึกษาผลที่เกิดจากการใช้กระบวนการจัดการความรู้เพื่อเสริมพลัง วิทยุชุมชนคนบ้านดง วิธีวิทยาในการเก็บ และวิเคราะห์ข้อมูล ประกอบด้วย การวิเคราะห์เอกสาร (documentary analysis) และการศึกษาข้อมูลภาคสนาม (field study) การวิเคราะห์เอกสาร เอกสารที่นำมาวิเคราะห์ในงานวิจัยครั้งนี้ ประกอบด้วย เอกสารที่เกี่ยวข้องกับวิทยุชุมชนคนบ้านดง การศึกษาข้อมูลภาคสนาม ประกอบด้วย การศึกษา บริบทชุมชน การสังเกตุการณ์แบบมีส่วนร่วม การสัมภาษณ์เชิงลึก การจัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และการสร้าง กระบวนการจัดการความรู้ที่เหมาะสมเพื่อเสริมพลังวิทยุชุมชนคนบ้านดง ผลการศึกษา มีดังนี้ 1) แนวคิดหลักในการก่อตั้งวิทยุชุมชนคนบ้านดงที่ต้องการเผยแพร่ธรรมะและใช้เป็นช่องทางในการ ประชาสัมพันธ์งานบุญต่าง ๆ ส่งผลให้ถึงแม้ผังรายการโดยรวมจะมิได้นำเสนอรายการด้านพุทธศาสนาเป็น รายการหลัก แต่ก็ให้ความสำคัญกับการเผยแพร่พุทธศาสนาเป็นอย่างมาก 2) รูปแบบการบริหารจัดการวิทยุชุมชนคนบ้านดง 2.1 วิทยุชุมชนคนบ้านดงเป็นวิทยุชุมชนที่จัดตั้งขึ้นโดยพระสงฆ์ มีเกณฑ์การคัดเลือกผู้ที่ เข้ามาร่วมงาน คือ (1) กลุ่มผู้บริหาร มีขอบข่ายหน้าที่ คือ เป็นผู้ดูแลงานบริหารของวิทยุชุมชน ทั้งด้านรายการ ด้านเทคนิค ด้านงบประมาณ (2) กลุ่มนักจัดรายการ นักจัดรายการมีขอบข่ายหน้าที่ในการเป็นผู้ดำเนินรายการ 2.2 วิทยุชุมชนคนบ้านดงเป็นวิทยุชุมชนลูกผสมกึ่งชุมชนกึ่งธุรกิจ ที่เน้นบทบาททางธุรกิจ แต่ก็ยังคงยึดกุมแนวคิดของวิทยุชุมชนไว้ด้วยการเผยแพร่ธรรมะ / วัฒนธรรมประเพณี และการทำหน้าที่ สนองตอบต่อชุมชนในมิติต่าง ๆ 2.3 ในการก่อตั้งวิทยุชุมชนคนบ้านดง พระครูพิมลกิตติคุณ เจ้าอาวาสวัดบ้านดงเป็นผู้ลงทุนก่อตั้งโดย ใช้งบประมาณของท่านเองทั้งหมด โดยมีการขายเวลาในผู้จัดรายการ และผู้จัดรายการก็ไปหาโฆษณาเข้ามาอีก ชั้นหนึ่ง 2.4 ในส่วนของการบริหารจัดการผู้ฟัง พบว่า ยังขาดความเข้าใจในเรื่องการบริหารจัดการผู้ฟังวิทยุ ชุมชนอยู่ มีความสับสนและไม่สามารถแยกความแตกต่างระหว่างกลุ่มผู้ฟังของวิทยุกระแสหลัก คือวิทยุธุรกิจ และวิทยุสาธารณะ กับวิทยุชุมชนได้ 3) บทบาทหลักของวิทยุชุมชนคนบ้านดง ประกอบด้วยบทบาทด้านศาสนา ศิลปวัฒนธรรม การศึกษา เศรษฐกิจ และการพัฒนาชุมชน ผลการวิเคราะห์สถานภาพความรู้ของผู้ที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินงานวิทยุชุมชนคนบ้านดง พบว่า ความรู้ด้านการบริหารจัดการวิทยุชุมชนเป็นความรู้ที่มาจากพระครูพิมลกิตติคุณ ซึ่งไม่มีทุนความรู้เดิมเลย แต่มี วิธีการแสวงหาความรู้โดยตนเอง ด้วยการเข้าอบรม และแสวงหาความรู้เพิ่มเติมจากหน่วยงานภาครัฐ และคน ใกล้ตัว เช่น ลูกศิษย์ที่ใกล้ชิด เป็นต้น จากนั้นจึงวางโครงสร้างการบริหารจัดการสถานีวิทยุชุมชนภายใต้ความรู้ เหล่านั้น ซึ่งส่วนมากเป็นความรู้ที่ได้มาจากภาครัฐ และลูกศิษย์ที่ดำเนินงานวิทยุภาคธุรกิจอยู่ 4) กระบวนการจัดการความรู้เพื่อเสริมพลังวิทยุชุมชนคนบ้านดง ประกอบด้วย การวิเคราะห์ สถานภาพความรู้ของผู้ที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินงานวิทยุชุมชนคนบ้านดง การสำรวจความต้องการในการ จัดการความรู้ และการออกแบบกระบวนการจัดการความรู้ 5) นักจัดรายการส่วนมากเห็นว่าชุดเรียนรู้มีประโยชน์ และสามารถนำไปใช้ได้จริง แต่อยากให้ปรับ ชุดเรียนรู้ให้มีภาษาที่ง่ายขึ้น และอาจมีสื่อประกอบเพื่อเสริมความเข้าใจด้วย ในส่วนของการตอบคำถามก่อน เรียน / หลังเรียน พบว่าผู้เรียนส่วนใหญ่มีความรู้เกี่ยวกับวิทยุเพื่อชุมชนในระดับที่ดีขึ้น