โครงการวิจัยเรื่อง เรื่อง ช้าง คน ป่า แนวทางในการอยู่ร่วมกันอย่างยั่งยืน :กรณีศึกษาชุมชนติดแนวเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดงใหญ่ จังหวัดบุรีรัมย์ เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (PAR : Participatory Action Research ) เพื่อศึกษาระบบความสัมพันธ์ระหว่าง ช้าง คน ป่าในการอยู่ร่วมกันในอดีตและปัจจุบัน ศึกษาสถานการณ์ของปัญหาและสาเหตุที่ช้างป่าออกมาหากินอาหารพืชไร่ของราษฎร และ ศึกษาแนวทางการอยู่ร่วมกันอย่างยั่งยืน ระหว่าง ช้าง คน ป่าโดยเลือกพื้นที่ในการวิเคราะห์ 1 หมู่บ้าน คือ บ้านหนองบอน ตำบลลำนางรอง อำเภอโนนดินแดง จังหวัดบุรีรัมย์ และมีตัวแทนเครือข่ายหมู่บ้านจำนวน 14 หมู่บ้านที่ประสบปัญหาช้างป่า ออกมากินอาหารพืชไร่ของราษฎรเข้าร่วมในกระบวนการวิจัย กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการศึกษาคือผู้นำ ประชาชนที่เป็นตัวแทนครัวเรือน ตัวแทนองค์กรกลุ่มอนุรักษ์ป่าอนุรักษ์น้ำ ตัวแทนจากหน่วยงานต่าง ๆ ทั้งภาครัฐและเอกชน สถิติที่ใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูล ใช้ค่าเฉลี่ย และค่าร้อยละผลการวิจัย พบว่า แบบความสัมพันธ์ระหว่าง ช้าง คน ป่า ในอดีตและปัจจุบันเป็นแบบความสัมพันธ์ทั้งเชิงบวกและเชิงลบ ซึ่งแบบความสัมพันธ์สามารถแบ่งได้เป็น 3 คู่ คือ คู่ที่ 1)แบบความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับคนในอดีตและปัจจุบัน คู่ที่ 2 ) แบบความสัมพันธ์ระหว่างคนกับป่าในอดีตและปัจจุบัน และคู่ที่ 3) แบบความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับป่าในอดีตและปัจจุบัน แบบความสัมพันธ์ที่สำคัญที่สุด ได้แก่ แบบความสัมพันธ์คู่ที่ 1)แบบความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับคนในอดีตและปัจจุบัน พบว่า มีความสัมพันธ์ทั้งเชิงบวกและลบ ความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับคนในอดีตเชิงบวกได้แก่ 1. การใช้ประโยชน์จากช้างในการชักลากไม้ออกจากป่าเพื่อการค้าขาย 2. ด้านพิธีกรรมในการคล้องช้าง 3. การใช้ช้างในงานพิธีกรรมต่าง ๆ ที่มีความสำคัญทางศาสนา เช่น พิธีกรรมในการบวชนาค ความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับคนในอดีตเชิงลบ ได้แก่ การบังคับใช้ช้างและการทารุณกรรมช้างเพื่อให้ช้างเชื่อฟัง ให้ทำงานเพื่อตอบสนองความต้องการของเจ้าของช้าง แบบความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับคนในปัจจุบัน เชิงบวก ได้แก่ ความสัมพันธ์ทางด้านความรู้สึกที่คนมีต่อช้าง พบว่าคนในพื้นที่ป่าดงใหญ่มีความรู้สึกที่ดีต่อช้าง เพราะถือว่าช้างเป็นสัตว์คู่บารมีของพระมหากษัตริย์ คนจึงพยายามหลีกเลี่ยงและไม่ทำร้ายช้าง ความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับคนในปัจจุบันเชิงลบ ได้แก่ ความขัดแย้งระหว่างคนกับช้าง เนื่องจากช้างถูกแย่งพื้นที่ทั้งที่อยู่อาศัยและที่ หากิน กิจกรรมการใช้ประโยชน์ของคนในพื้นที่ป่าที่ไม่ยั่งยืน ทำให้พื้นที่ป่าลดลง เกิดผลกระทบ 2 ลักษณะ คือ คนได้รับผลกระทบจากช้าง และช้างได้รับผลกระทบจากคน คนได้รับผลกระทบจากช้าง เช่น ช้างออกมาหากินอาหารพืชสวนพืชไร่ของราษฎรจำนวน 15 หมู่บ้านบริเวณเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดงใหญ่ ช้างทำลายบ้านเรือนราษฎร ทำร้ายคน เป็นต้น ส่วนช้างได้รับผลกระทบจากคน เช่น ช้างถูกยิงได้รับบาดเจ็บและล้ม ช้างไม่มีความปลอดภัยในพื้นที่ป่า เนื่องจากน้ำในพื้นที่ป่าเจือปนสารพิษ ช้างเดินตกหลุมขนาดใหญ่ที่บริษัทเอกชนขุดไว้เพื่อกักเก็บน้ำหล่อเลี้ยงพืชเศรษฐกิจ ช้างล้มเพราะกินอาหารพืชสวนพืชไร่ที่เจือปนสารพิษ เป็นต้น สถานการณ์ปัญหาในพื้นที่ คือ การบุกรุกที่ดินทำกินของคนในและนอกพื้นที่เพื่อที่อยู่อาศัยขยายที่ดินทำกินเข้าสู่เขตป่า การสัมปทานป่า การเช่าพื้นที่ป่าสงวนเพื่อปลูกพืชเชิงพาณิชย์เช่นยูคาลิปตัส ยางพารา การปลูกพืชเศรษฐกิจของเกษตรกรที่ต้องใช้ที่ดินเป็นบริเวณกว้าง เช่นข้าว ข้าวโพด ยางพารา มันสำปะหลัง อ้อย การสร้างถนนเข้าสู่เขตป่าเพื่อลำเลียงไม้ออกจากป่าเป็นเหตุให้ช้างป่าออกมาหากินอาหารนอกป่า เพราะถูกแย่งพื้นที่ อาหารตามธรรมชาติของช้างลดลง ดินโป่งลดลง เกิดสารพิษตกค้างในดินและน้ำตามธรรมชาติ การขุดหลุมขนาดกว้างเพื่อเก็บกักน้ำหล่อเลี้ยงพืชเศรษฐกิจ ทำให้ช้างตกลงไปได้รับบาดเจ็บ บางตัวถูกไฟฟ้าช๊อต บางตัวต้องล้ม เพราะกินอาหารพืชไร่ที่เจือปนสารพิษ สถานการณ์ปัญหาดังกล่าวเป็นผลให้คนได้รับอันตรายจากช้างป่า คือได้รับบาดเจ็บและเสียชีวิตจากการที่ช้างทำร้าย และ ได้รับความเสียหายจากช้างกินอาหารพืชไร่ของราษฎรที่อยู่บริเวณแนวเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดงใหญ่ สาเหตุของปัญหาที่เกิดขึ้น คือ เกิดจากความยากจน การขาดแคลนที่ดินทำกินของราษฎรความด้อยโอกาส และสิทธิอันพึงมีในสังคม ประกอบกับนโยบายของรัฐบาลที่เปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าไปอยู่ในพื้นที่ป่าเพื่อช่วยเหลือหน่วยงานราชการในการปราบปรามผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์ ระบบกฎหมายในการจัดการทรัพยากรแบบรวมศูนย์อำนาจ และตอบสนองต่อแนวนโยบายของรัฐในการพัฒนาประเทศที่มุ่งพัฒนาเศรษฐกิจและอุตสาหกรรม ตามแนวคิดของสังคมตะวันตก ละเลยมิติทางสังคมด้านอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเป็นผลให้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมถูกทำลาย แนวทางการอยู่ร่วมกันอย่างยั่งยืนระหว่าง ช้าง คน ป่า คือ การสร้างระบบแนวคิดใหม่ให้คนในพื้นที่เข้าใจสภาพปัญหาที่แท้จริงในทุก ๆ ด้านไม่ว่าจะเป็นปัญหาการบุกรุกพื้นที่ป่าปัญหาความขัดแย้งในการจัดการทรัพยากรในพื้นที่ ให้คนเข้าถึงสภาพปัญหาช้างที่ออกมาหากินอาหารพืชไร่ของราษฎร เมื่อคนมีระบบแนวคิดที่ดี เข้าใจ เข้าถึงสภาพปัญหา จะสามารถกำหนดแนวทางการพัฒนาที่ยั่งยืนได้ด้วยตนเอง การแก้ไขปัญหาช้างป่าที่ผ่านมาของคนในพื้นที่เปน็ การแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าและแก้ไขปัญหาที่ปลายเหตุ เช่น การตะโกนไล่ การยิงปืนขู่ ซึ่งคล้ายคลึงกับการแก้ไขปัญหาช้างป่าในพื้นที่อื่น ๆ และสถานการณ์ปัญหาจะไม่หยุดนิ่ง จะมีปัจจัยอื่นเข้ามาแทรกซ้อนตลอดเวลา ทำให้การแก้ไขปัญหาช้างป่าต้องเปลี่ยนไปตามสถานการณ์ในแต่ละพื้นที่ ข้อเสนอแนะที่ได้จากผลงานวิจัย การแกไ้ ขปัญหาช้างป่าที่ออกมาหากินอาหารพืชไร่ของราษฎร จำเป็นต้องได้รับการแก้ไขปัญหาร่วมกันระหว่างชาวบ้านผู้ที่ได้รับผลกระทบจากช้างเจ้าหน้าที่ของรัฐและเอกชน องค์กรต่างๆ ทางสังคมที่เกี่ยวข้อง และ มีระบบฐานข้อมูลที่ชัดเจน ข้อเสนอแนะสำหรับองค์กรชาวบ้าน ควรมีการประชุมวางแผนการจัดการทรัพยากรป่าและช้างป่าอย่างมีขั้นตอนและมีประสิทธิภาพร่วมกับองค์กรต่าง ๆ ทางสังคม เพื่อแสวงหาความร่วมมือ เสริมสร้างศักยภาพและความเข้มแข็งของคนขององค์กรทั้งในระดับหมู่บ้านและเครือข่ายส่งเสริมกิจกรรมการท่องเที่ยวเชิงระบบนิเวศ กิจกรรมการประชาสัมพันธ์ด้านการอนุรักษ์ป่า ช้างป่า ควบคู่กับวัฒนธรรมชุมชนและภูมิปัญญาในท้องถิ่น ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย รัฐบาลควรทบทวนนโยบายด้านการบริหารจัดการทรัพยากรเปิดโอกาสให้ประชาชนเข้ามามีบทบาทและมีส่วนร่วมในการวางแผนการจัดการทรัพยากรที่อยู่บนพื้นฐานของความเป็นจริงทางสังคม เคารพสิทธิชุมชนที่มีอยู่เดิม เพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน