การศึกษานี้เพื่อศึกษากระบวนการเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วมในการจัดทำแผนการพัฒนา ชุมชนตามภูมิสังคมอย่างยั่งยืน และการแปลงแผนเป็นโครงการพัฒนา ดำเนินการและรวบรวมข้อมูลโดย การจัดเวทีชุมชน การทำ Future Search Conference (F.S.C) และ SWOR analysis การอภิปรายกลุ่มย่อย การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสังเกตแบบมีส่วนร่วม กับกลุ่มผู้นำการเปลี่ยนแปลง (change agents) ที่อาสาเข้าร่วมกระบวนการ จำนวน 25 คน ข้อมูลสัมภาษณ์ผู้นำครอบครัวในชุมชนทั้งหมด ซึ่งได้ดำเนินการในช่วงต้นกระบวนการ แสดงให้เห็นว่าชาวบ้านยังไม่เปิดใจให้ข้อมูลทั้งหมด แม้กระนั้นก็ยังได้รับข้อมูลที่ชุมชนไม่เคยตระหนักมาก่อน ทั้งด้านบวกและลบของชุมชน จนอยากให้มีการสำรวจบ่อย ๆ และเยาวชนอาสาได้บทเรียนในการมีส่วนร่วมเรียนรู้กับชุมชน เมื่อผ่านกระบวนการเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วมมาตามลำดับ ผู้นำการเปลี่ยนแปลงตลอดจนสมาชิกในชุมชน ต่างมั่นใจในศักยภาพของชุมชนมากขึ้น ว่าชุมชนสามารถเป็นผู้ดำเนินการเปลี่ยนแปลง เพื่อความยั่งยืนตามภูมิสังคมของชุมชนได้ โดยเฉพาะแรงบันดาลใจจากความสำเร็จของชุมชนและผู้นำมืออาชีพบ้านสามขา และตระหนักว่าแท้ที่จริงแล้ว บ้านทรายมูลมีฐานทรัพยากรที่ดีกว่าบ้านที่ได้ดูงานเสียอีก ชุมชนได้วิเคราะห์วงจรแห่งการเกิดหนี้จากการประกอบอาชีพทางการเกษตร ว่าอยู่ที่ความไม่รู้ของเกษตรกรในหลายประเด็น ในที่สุดชุมชนได้เห็นชอบแผนและโครงการที่มีการกำหนดตัวผู้รับผิดชอบในโครงการ โครงการทั้งหมดประกอบด้วยโครงการที่ชุมชนสามารถทำเองได้ 16 โครงการ โครงการที่ต้องพึ่งพิงงบประมาณและความช่วยเหลือจากองค์กรภายนอก 14 โครงการ โครงการด้านพัฒนาและอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ ซึ่งทั้งหมดเป็นโครงการที่ชุมชนดำเนินการเองได้ ได้รับความเห็นชอบด้วยมติเอกฉันท์จากเวทีชุมชนทุกโครงการ ขณะที่โครงการที่ต้องพึ่งพิงภายนอก หากทำสำเร็จ จะเป็นประโยชน์แก่ชุมชนโดยตรงอย่างชัดเจน บางส่วนกลับมีผู้ที่ไม่เห็นด้วยจำนวนหนึ่งเสมอ หลังจากจัดทำแผนและโครงการแล้ว ชุมชนได้ดำเนินโครงการบางโครงการทันที เช่น โครงการขยายแนวกันไฟป่า ทั้งนี้เพราะว่าเคยมีดินโคลนไหลท่วมถนนในชุมชนเมื่อมีฝนตกหนัก ทั้งหมดนี้สะท้อนให้เห็นถึงพัฒนาการของแนวคิดพึ่งตนเอง ของผู้นำการเปลี่ยนแปลงและสมาชิกในชุมชน จากการได้เรียนรู้อย่างมีส่วนร่วมในการจัดการชุมชนตนเอง